Programmaboekje

Close Up: Schuberts Octet

woensdag 8 april
20:15 uur tot circa 21:30 uur

**Schuberts Octet is een meesterwerk dat de grenzen van kamermuziek verlegt. Groots en intiem, symfonisch maar charmant. Een parel voor muziekliefhebbers.**

📳

Zet je telefoon op stil en dim het scherm, zodat je anderen niet stoort tijdens het concert. Foto’s maken is toegestaan tijdens het applaus.

Programma

Waar ga je naar luisteren?

Het jaar 1824 markeert een bijzonder moment in de muziekgeschiedenis. Ludwig van Beethoven werkte aan zijn Negende symfonie, waarin hij de grenzen van het symfonische genre radicaal verlegde. Tegelijkertijd bevond Franz Schubert zich in Wenen in een complexe fase van zijn leven: fysiek verzwakt, maar artistiek op een hoogtepunt. In datzelfde jaar componeerde hij enkele van zijn meest ambitieuze kamermuziekwerken, waaronder de strijkkwartetten Rosamunde en Der Tod und das Mädchen en het monumentale Octet. En waar Beethoven de symfonie uitbreidde tot een universeel, bijna filosofisch statement, onderzocht Schubert hoe ver de kamermuziek kon reiken. Het Octet is daarvan een fascinerend voorbeeld: een werk dat de intimiteit van kamermuziek combineert met een uitgesproken symfonische denkwijze.

Schuberts Octet staat op het snijvlak van twee tradities. Enerzijds grijpt het terug op het klassieke serenade, met meerdere delen en gemengde bezetting. Anderzijds overstijgt het die traditie door zijn schaal, structurele samenhang en expressieve diepgang. De directe aanleiding was een opdracht van graaf Ferdinand Troyer, filantroop, amateur-klarinettist en groot bewonderaar van Beethovens Septet. De klarinetpartij werd speciaal voor hem geschreven, wat de prominente rol van het instrument in het stuk verklaart.

Schubert componeerde het werk in een opmerkelijk korte tijd: in slechts enkele weken, in februari en maart 1824. De eerste uitvoering vond al in april plaats, in het Weense woonhuis van Troyer. De leiding was in handen van violist Ignaz Schuppanzigh, een sleutelfiguur in het Weense muziekleven en nauw verbonden met zowel Beethoven als Schubert. Toch duurde het nog jaren voordat het werk breder bekend werd. De eerste openbare uitvoering vond pas in 1827 plaats, en publicatie volgde zelfs pas lang na Schuberts dood. Zoals bij zoveel van zijn muziek bleef ook dit werk lange tijd onder de radar.

Voor de opzet van het Octet diende Beethovens populaire Septet als voorbeeld. Dat werk bleef gedurende de negentiende eeuw buitengewoon geliefd, tot frustratie van Beethoven zelf, die vond dat het zijn meer ambitieuze composities overschaduwde. Schubert nam dit model over, maar gaf er zijn eigen draai aan. De bezetting lijkt sterk op die van Beethoven – met een combinatie van blazers en strijkers – al voegt Schubert een tweede viool toe, wat de klank rijker en voller maakt. Ook de zesdelige structuur, verwant aan de klassieke serenade, blijft behouden. Binnen die vorm speelt Schubert met contrasten: een plechtige opening tegenover levendige delen, een klassiek aandoend menuet naast een scherzo, en een variatiereeks als centraal moment.

Tijdens het componeren was Schubert volgens tijdgenoten volledig in zijn werk verdiept. Zijn vriend Moritz von Schwind beschreef hoe je hem kon bezoeken, een kort gesprek voerde, maar hij ondertussen onverstoorbaar bleef doorschrijven. Die concentratie lijkt ook in de muziek zelf door te klinken: het Octet is zorgvuldig opgebouwd en rijk aan detail. Opvallend in het werk is het gebruik van ritmische motieven, met name gepunte ritmes, die zorgen voor energie en samenhang. De klarinet krijgt een uitgesproken expressieve rol, vooral in het langzame deel, dat speciaal lijkt afgestemd op de kwaliteiten van Troyer. Ook de hoorn krijgt uitdagende passages, al wordt het instrument in het Adagio juist even ontzien, om later subtiel terug te keren in een intieme dialoog met klarinet en fagot.

De opeenvolgende delen nemen de luisteraar mee langs verschillende sferen: van buitenlucht en jachtachtige energie in het scherzo tot een bijna salonachtige elegantie in het variatiedeel. In de finale verrast Schubert met een korte, ernstige opening, waarna een levendig en speels Allegro volgt dat het werk met flair afsluit.

Liever op papier? Download een beknopte printbare versie van dit programma.

download

Biografieën

Residentie Orkest Den Haag

Ensemble

Het Residentie Orkest zet al 120 jaar de toon als symfonieorkest. Daar zijn we trots op. We hebben een breed, verrassend en uitdagend repertoire en voeren de mooiste composities uit.

Lees meer

Het ensemble van vanavond

Arno Stoffelsma klarinet
Dorian Cooke fagot
Elizabeth Chell hoorn
Justyna Briefjes viool
Hester van der Vlugt viool
Jan Buizer altviool
Gideon den Herder cello
Lucia Mateo contrabas

RO QUIZ

Wat was Schuberts bijnaam?

Schwammerl

Goede antwoord: Schwammerl

Schuberts vrienden noemden hem liefkozend Schwammerl, Oostenrijks dialect voor paddenstoeltje. Die bijnaam verwees waarschijnlijk naar zijn kleine, wat gedrongen postuur (Schubert zou slechts 1.52 meter lang zijn geweest). Tegelijk zegt de naam ook iets over de vertrouwde, informele kring waarin Schubert zich bewoog. Anders dan veel componisten die zich nadrukkelijk in de openbaarheid profileerden, leefde Schubert vooral in een hechte vriendenwereld van kunstenaars, dichters en muziekliefhebbers. Juist in die kring ontstonden de beroemde Schubertiades: huiselijke bijeenkomsten waar zijn muziek werd uitgevoerd, besproken en gevierd. De bijnaam Schwammerl laat dus niet alleen iets zien van zijn uiterlijk, maar ook van de nabijheid en genegenheid binnen zijn Weense vriendenkring.
Kleine Maestro

Goede antwoord: Schwammerl

Schuberts vrienden noemden hem liefkozend Schwammerl, Oostenrijks dialect voor paddenstoeltje. Die bijnaam verwees waarschijnlijk naar zijn kleine, wat gedrongen postuur (Schubert zou slechts 1.52 meter lang zijn geweest). Tegelijk zegt de naam ook iets over de vertrouwde, informele kring waarin Schubert zich bewoog. Anders dan veel componisten die zich nadrukkelijk in de openbaarheid profileerden, leefde Schubert vooral in een hechte vriendenwereld van kunstenaars, dichters en muziekliefhebbers. Juist in die kring ontstonden de beroemde Schubertiades: huiselijke bijeenkomsten waar zijn muziek werd uitgevoerd, besproken en gevierd. De bijnaam Schwammerl laat dus niet alleen iets zien van zijn uiterlijk, maar ook van de nabijheid en genegenheid binnen zijn Weense vriendenkring.
Der Wiener Sänger

Goede antwoord: Schwammerl

Schuberts vrienden noemden hem liefkozend Schwammerl, Oostenrijks dialect voor paddenstoeltje. Die bijnaam verwees waarschijnlijk naar zijn kleine, wat gedrongen postuur (Schubert zou slechts 1.52 meter lang zijn geweest). Tegelijk zegt de naam ook iets over de vertrouwde, informele kring waarin Schubert zich bewoog. Anders dan veel componisten die zich nadrukkelijk in de openbaarheid profileerden, leefde Schubert vooral in een hechte vriendenwereld van kunstenaars, dichters en muziekliefhebbers. Juist in die kring ontstonden de beroemde Schubertiades: huiselijke bijeenkomsten waar zijn muziek werd uitgevoerd, besproken en gevierd. De bijnaam Schwammerl laat dus niet alleen iets zien van zijn uiterlijk, maar ook van de nabijheid en genegenheid binnen zijn Weense vriendenkring.

Goede antwoord: Schwammerl

Schuberts vrienden noemden hem liefkozend Schwammerl, Oostenrijks dialect voor paddenstoeltje. Die bijnaam verwees waarschijnlijk naar zijn kleine, wat gedrongen postuur (Schubert zou slechts 1.52 meter lang zijn geweest). Tegelijk zegt de naam ook iets over de vertrouwde, informele kring waarin Schubert zich bewoog. Anders dan veel componisten die zich nadrukkelijk in de openbaarheid profileerden, leefde Schubert vooral in een hechte vriendenwereld van kunstenaars, dichters en muziekliefhebbers. Juist in die kring ontstonden de beroemde Schubertiades: huiselijke bijeenkomsten waar zijn muziek werd uitgevoerd, besproken en gevierd. De bijnaam Schwammerl laat dus niet alleen iets zien van zijn uiterlijk, maar ook van de nabijheid en genegenheid binnen zijn Weense vriendenkring.