Tsjaikovski & Strauss

Waar ga je naar luisteren?

Op het podium barst het vandaag van de energie. Stefan Jackiw, violist en onze artist in residence van seizoen 26/27, duikt in Tsjaikovski’s uitbundige Vioolconcert. Een lyrisch, veeleisend en onweerstaanbaar expressief werk. Daarna zet chef-dirigent Jun Märkl ook dit seizoen zijn grote Duitse romantische reis voort, en wel met Strauss’ monumentale Ein Heldenleben. Een orkest van meer dan honderd musici, rijke kleuren en ontlading in elke maat: onvergetelijk. 

De opening is vanavond niet voor één maar voor twee One Minute Symphonies. Chef-dirigent Jun Markl was zo enthousiast het project dat het dit seizoen een internationale dimensie krijgt. Het Residentie Orkest en de Taiwan Philharmonic wisselen composities van jonge makers uit. Zo reizen muzikale ideeën tussen Den Haag en Taipei – met chef-dirigent Jun Märkl als verbindende schakel. Zo schreef Hui-Chen Shao in 2025 Glimpses of Time: in dit werk flitsen verschillende scènes en geluiden voorbij als beelden uit je ooghoek: bewegende boomschaduwen, een trillende telefoon, plotseling gelach. De muzikale fragmenten schuiven over elkaar heen, botsen en vervagen, en vormen samen een voortdurend veranderend klankbeeld van gestructureerde chaos. Floris van Ballegooijen liet zich inspireren door het thema vrede. Verschillende melodieën volgen elk hun eigen ritme en traject. Ze contrasteren, schuren soms langs elkaar, maar vinden toch een manier om samen te klinken. Zo ontstaat uit verschillen een meerstemmige eenheid. 

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski viel naar alle waarschijnlijkheid op mannen. Om geruchten over zijn geaardheid voor te blijven, trouwde hij in 1877 met een van zijn voormalige conservatoriumstudenten, Antonina Miliukova. Een gelukkig huwelijk werd het niet. Hoewel het echtpaar nooit officieel zou scheiden, ging het tweetal na krap drie maanden alweer uit elkaar, waarna de componist ten prooi viel aan een zware depressie. 

Om de hele geschiedenis van zich af te schudden, reisde Tsjaikovski in maart 1878 naar Clarens, een Zwitsers kuuroord dichtbij het meer van Genève. Hij kreeg er gezelschap van zijn compositiestudent (en vermeende minnaar) Iossif Kotek, een uitstekend violist met wie hij de dagen musicerend doorbracht. Toen het tweetal op een middag een uittreksel van Édouard Lalo's Symphonie espagnole doorspeelde, was Tsjaikovski danig onder de indruk van de noten. ‘Deze muziek is fris, licht en zit vol met pikante ritmes en mooie, uitmuntend geharmoniseerde melodieën’, schreef de componist aan zijn beschermvrouw Nadezjda von Meck. ‘Lalo zoekt niet koste wat kost naar diepgang, maar gaat routine zorgvuldig uit de weg. Hij zoekt naar nieuwe vormen, en heeft meer aandacht voor muzikale schoonheid dan voor gevestigde tradities.’ 

Het is verleidelijk om te denken dat Tsjaikovski hier de receptuur van een eigen concerto voor zichzelf op een rijtje zet, want geïnspireerd door Lalo begon hij meteen te schrijven aan een groot werk voor viool en orkest. Met hulp van Kotek, die de componist adviseerde over de speeltechnische aspecten, was de klus in een vloek en een zucht geklaard. Nog geen maand later stond het Vioolconcert in D georkestreerd en wel op papier. Liet Lalo zich in zijn Symphonie espagnole inspireren door Spaanse volksmuziek, Tsjaikovski grijpt in zijn Vioolconcert terug op zijn Russische wortels. Illustratief is het lyrische melodische materiaal van bijvoorbeeld het eerste deel. Ook de op volkstoonladders geënte harmonieën van de Canzonetta en de duidelijke knipogen naar Russische volksmuziek in de finale spreken boekdelen. 

Als er één componist zijn muziek autobiografisch heeft gebruikt, dan is dat wel Richard Strauss. Door zijn gehele oeuvre heen komt men regelmatig composities tegen die, direct of indirect een beeld geven van zijn eigen bestaan. Prachtig is zijn Sinfonia Domestica, waarin hij zijn dagelijks gezinsleven vol liefde beschrijft. In zijn opera Intermezzo toont hij met humor een stevige ruzie die hij enige tijd daarvoor met zijn vrouw Pauline had gehad. En in het hoogdravende Tod und Verklärung uit 1889 mag dan de dood en verlossing van een kunstenaar in het algemeen verbeelden, duidelijk is dat Strauss zichzelf bedoelt, waarbij de nog jonge componist fantaseert over zijn eigen levensapotheose. 

In dit rijtje past ook Ein Heldenleben dat hij in 1898 voltooide. Ongegeneerd zet Strauss in dit stuk zichzelf in het middelpunt van de belangstelling. En waarom ook niet? “Ik zou niet weten waarom ik niet een symfonie over mijzelf zou componeren. Ik vind mijzelf net zo interessant als Napoleon of Alexander de Grote”, beweerde hij fijntjes. Degenen die Strauss kenden, zagen in hem bepaald geen held in de klassieke zin van het woord als was hij een groot man die moedige daden verrichtte. Hij was eerder een ambachtelijk muzikant die hard werkte voor zijn inkomen en vooral genoot van de knusheid van zijn huiselijk leven. Voornamelijk zocht hij zijn helden, goed of slecht, buiten zichzelf. De jaren ervoor had hij ze in diverse symfonische gedichten verklankt: Don Juan, Macbeth, Till Eulenspiegel, Also sprach Zarathustra en Don Quichotte. En maar al te vaak zet hij die helden in een zeer menselijk daglicht. 

Dat doet hij in Ein Heldenleben ook met zichzelf. Hij verdeelt het stuk in verscheidene episodes die hij ook benoemt, hoewel hij die titels later weer schrapte. En inderdaad, in de opening introduceert hij zichzelf op heldhaftige wijze, overtuigend en triomferend. Maar als hij vervolgens laat horen wat hij als held zoal doet, valt het nogal mee. Hij ruziet met de in zijn ogen kleinzielige recensenten, hij geniet van het samenzijn met zijn vrouw ook al is het niet altijd koek en ei. En als hij dan in het vervolg als een ware generaal ten strijde trekt tegen alles wat hem kwaadgezind is, klinkt dat eerder als een potsierlijke fanfare dan als heroïsche oorlogsmuziek. De ware held zit ook helemaal niet van buiten, constateert Strauss in het vervolg van het stuk, die zit veel meer van binnen en in zijn muziek. Hij citeert een aantal van zijn voorgaande werken in een deel dat hij ‘Des Helden Friedenswerke’ titelt. En de apotheose is geen laatste krachttoer maar eerder een berusting. Strauss trekt zich terug uit de wereld en blijft achter met zijn dierbaren en zijn muze; de dingen die er werkelijk toe doen in zijn leven. 

In sommige opzichten is Ein Heldenleben een testament van de componist die na 33 jaar van zijn leven de voorlopige balans opmaakt. Hij heeft een degelijke muzikale leerschool gehad en is beroemd geworden met zijn symfonische gedichten. Maar die tijd is bijna voorbij, de blik moet nu vooruit. De opera, waar hij al eens van geproefd had, wordt zijn nieuwe heldendom. In komende jaren zou hij zich met zijn opera’s werkelijk onsterfelijk maken. 

Archief Residentie Orkest / Kees Wisse