Zondagochtendconcert: Brahms & Mendelssohn

Waar ga je naar luisteren?

Begin je zondagochtend met muziek die je meeneemt naar andere werelden. Liza Ferschtman en Ivan Karizna brengen Brahms’ Dubbelconcert tot leven met flair en veel onderlinge chemie. Dirigent Jonathan Bloxham leidt het Residentie Orkest door Mendelssohns energieke Italiaanse symfonie: vrolijk, sprankelend en vol vaart. Een concert om van op te leven. 

Verzoening 

Hoe beminnelijk de verlegen Johannes Brahms ook mocht zijn, soms was hij ronduit onhandig in zijn sociale contacten. Een van zijn ergste missers betrof de beroemde violist Joseph Joachim. Jarenlang waren ze goed bevriend en Brahms schreef zelfs zijn befaamde Vioolconcert voor hem. Maar toen de componist zich nogal ongelukkig mengde in diens echtscheiding was het uit met de vriendschap. Lang zocht Brahms naar een mogelijkheid om de breuk te herstellen. Die kwam onverwachts in hem op toen hij bezig was met een celloconcert dat hij op verzoek van Robert Hausmann, cellist van het Joachim-Quartett schreef. Een vioolconcert als verzoening voor Joachim zou wel erg voor de hand liggen. Maar als hij nu eens een soloviool toevoegde aan het celloconcert, dan zou de hint veel subtieler zijn. Brahms deed er alles aan om zijn vroegere vriend gunstig te stemmen. Op het titelblad schreef hij plechtig maar cryptisch: ‘aan hem voor wie het geschreven is’. En in de muziek verwerkte hij een thema van het Vioolconcert nr. 22 van Viotti, een favoriet werk van Joachim. Mede dankzij de hulp van zijn zeer goede vriendin Clara Schumann lukte de opzet. In haar huis vond in de zomer van 1887 een pianorepetitie plaats met Joachim, Hausmann en Brahms achter de piano. Kort daarna was de première in de Gürzenich-zaal in Keulen. 

Het duurde lang voordat het Dubbelconcert echt bekendheid kreeg bij het grote publiek. Daar was Brahms deels zelf schuldig aan, temeer daar hij het alleen maar als middel tot hereniging had gecomponeerd. Hij beschreef het werk als ‘een amusant ideetje’, ‘een ondeugendheid’, ‘een gekkigheid’. En Joachim, Hausmann en Clara vonden het werk net te weinig briljant om goed uit de verf te komen. Maar daarin ligt nu juist de kracht van het werk. De compositie is als een dubbele dialoog. De twee solo-instrumenten zijn in samenspraak met elkaar, waarin ze soms bijna samensmelten tot één strijkinstrument van ongekende muzikale omvang. Zo gaan ze als twee-eenheid de discussie aan met het orkest dat niet slechts de solisten begeleidt, maar, zoals overigens in alle soloconcerten van Brahms, een overtuigend gesprekspartner is. De ware virtuositeit zit niet dan ook niet zozeer in de uitvoering als wel in de compositie zelf. 

Het leukste stuk 

Op 18 oktober 1830 zette de jonge Felix Mendelssohn voet op Italiaanse bodem, een reis die hij op aanraden van Goethe, een goede huisvriend van de Mendelssohns, had ondernomen. Via Venetië en Florence kwam hij enkele weken later in Rome aan. Hij betrok een appartement aan de Piazza di Spagna, dwaalde door de stad om alle bezienswaardigheden te ontdekken en, als lid van een vooraanstaande Duitse familie, verkeerde hij in de hoogste geestelijke en burgerlijke kringen. Maar Mendelssohn vergat de muziek niet. Vrijwel elke ochtend besteedde hij enkele uren aan componeren voor hij op stap ging. Zo maakte hij de eerste schetsen voor een nieuwe symfonie. ‘Het wordt het leukste stuk dat ik tot nu toe heb geschreven, speciaal het laatste deel’, schreef hij aan zusje Fanny. En inderdaad was het geheel op en top Italiaans, met een zonnige opening, een andante dat was geïnspireerd op een van de vele processies die hij voorbij zag komen en als finale een echte saltarello, een snelle Italiaanse volksdans. 

Eenmaal weer thuis bleek de symfonie, die uiteraard de ‘Italiaanse’ ging heten, weerbarstiger dan gedacht. Mendelssohn werkte de schetsen uit tot een volwaardig werk waarvan de première in 1833 in Londen plaatsvond. Het concert was een groot succes, maar zelf was hij niet tevreden met het resultaat. Hij hield verdere uitvoeringen en de publicatie tegen en bleef er zijn verdere leven aan wijzigen en verbeteren. Pas jaren na zijn dood kwam het tot een uitgave. Vanaf dat moment kon de Italiaanse uitgroeien tot een van de geliefdste werken van Mendelssohn. 

Kees Wisse