Sjostakovitsj 10

Waar ga je naar luisteren?

De terugkeer van dirigent Yutaka Sado naar Den Haag is op zichzelf al iets om naar uit te kijken. Met zijn internationale allure en directe muzikale energie leidt hij een programma dat je in één ruk meeneemt. Van het imposante koper van Copland gaan we naar de hartstochtelijke klanken van Barber. We komen uit in de duistere wereld van Dmitri Sjostakovitsj Tiende: een symfonische thriller vol dreiging, herinnering en explosieve bevrijding. 

Aaron Copland componeerde zijn Fanfare for the Common Man in 1942, midden in de Tweede Wereldoorlog. Het werk ontstond op verzoek van dirigent Eugene Goossens, die verschillende Amerikaanse componisten vroeg een fanfare te schrijven om het moreel in oorlogstijd te versterken. Waar fanfares traditioneel werden opgedragen aan vorsten, generaals of andere hoogwaardigheidsbekleders, koos Copland voor een eerbetoon aan de gewone man. De compositie begint met plechtige slagen op de pauken en de grote trom, waarna de trompetten een krachtige melodie inzetten. Geleidelijk voegen de andere koperblazers zich erbij. Met eenvoudige muzikale middelen, grote intervallen en een langzaam tempo creëert Copland een indrukwekkend gevoel van ruimte en waardigheid. De muziek klinkt statig en groots, zonder haar eenvoud te verliezen. 

De fanfare groeide uit tot een van Coplands bekendste werken en kreeg later een prominente plaats in de finale van zijn Derde symfonie. 

Studiegenoten 

Het ontstaan van het Vioolconcert van Samuel Barber is bepaald niet over rozen gegaan. Het initiatief kwam van de steenrijke industrieel en filantroop Samuel Fels. Deze had het, voor de Russische Revolutie gevluchte, twaalfjarige muzikale wonderkind Iso Briselli onder zijn hoede genomen. Samuel Barber kende hem nog uit de tijd dat ze samen tussen 1924 en 1933 op het Curtis Institute of Music in Philadelphia studeerden. Hun wegen kruisten elkaar weer enkele jaren later toen een oud-medestudent suggereerde dat de componist een vioolconcert voor de violist zou kunnen schrijven. Samuel Fels was enthousiast over het idee en bood Barber 1000 dollar voor zijn werk. Enkele maanden later waren deel één en twee gereed. Briselli was er content mee, maar zijn leraar Albert Meiff allerminst. Hij vond het maar slappe en veel te simpele muziek voor zijn briljante leerling. Hij stelde voor dat hij het stuk naar zijn eigen inzicht zou ‘hercomponeren’, iets wat Barber ten stelligste afwees. Die nam echter wel revanche door van de finale een waar bravourestuk te maken. Maar daar was Briselli weer niet tevreden mee. Hij vond het inhoudelijk veel te oppervlakkig en deed de componist diverse suggesties aan de hand om het aan te passen, iets waar Barber eveneens niet op inging. Uiteindelijk werd de hele samenwerking afgeblazen, al gaf Barber zijn voorschot van 500 dollar niet terug met als reden dat hij het al uitgegeven had. 

Het is maar goed dat Barber, ondanks alle aansporingen, geen noot aan zijn Vioolconcert heeft veranderd. De première in februari 1941, nu gespeeld door Albert Sparring met het Philadelphia Orchestra onder Ormandy, was een groot succes. Tegenwoordig behoort het tot de meest gespeelde vioolconcerten uit de twintigste eeuw. 

Veertig graden koorts 

Dmitri Sjostakovitsj stond als componist op gespannen voet met het stalinistische regime. Enerzijds gold hij als een van de belangrijkste cultuurdragers van de Sovjet-Unie, een status die hem een karrenvracht aan Stalinprijzen, Leninorders en aanverwante onderscheidingen opleverde. Anderzijds kwam het meerdere keren in zijn leven tot een hachelijke aanvaring met ‘de Macht’. Zo kwam Sjostakovitsj’ opera Lady Macbeth uit Mtsensk hem in 1936 op een dreigende reprimande in de staatskrant Pravda te staan en werd hij in 1948 door Stalins cultuurwaakhond Andrej Zjdanov openlijk aangevallen wegens de vermeende ‘formalistische’ inhoud van zijn muziek. 

 
Hoezeer een en ander een wissel trok op de gemoedstoestand van de componist, valt te lezen in Julian Barnes’ historisch accurate Sjostakovitsj-roman Het tumult van de tijd. Doodsbang voor de nachtelijke klop op de deur brengt de componist in het eerste hoofdstuk van het boek zijn nachten wakend door naast de lift van zijn appartement. Hij weet zeker dat hij spoedig zal worden opgepakt en omdat hij zijn gezin de aanblik van zijn arrestatie wil besparen, heeft hij zijn koffer alvast gepakt: drie pakjes Kazbek-sigaretten, stapeltje schoon ondergoed, tandenborstel en tandpoeder. 

Zo bezien kan men zich voortellen dat Sjostakovitsj een zekere opluchting moet hebben gevoeld toen hem op 6 maart 1953 het nieuws van Stalins dood bereikte. Zoals de componist uit de doeken doet in zijn door Solomon Volkov opgetekende Getuigenis, maakte hij in Tiende symfonie, geschreven in de zomer en herfst van datzelfde jaar, de wrange balans op van de jarenlange terreur onder de Rode Tsaar. 

 
Na de beklemmende climaxen van op het openingsdeel en de huiveringwekkende angstparade die in het tweede deel wordt opgepookt tot een gevoelstemperatuur van veertig graden koorts, ontlaadt de symfonie zich in het derde deel in een ironisch walsje. Op het dwangmatig herhaalde signatuurmotief D-Es-C-B (D-S-C-H in het Duits, de eerste letters van zijn voor- en achternaam) trekt de componist een sarcastische lange neus naar zijn kwelgeest.