RO NOW: Dvořák 5

Waar ga je naar luisteren?

Tijdens de wintermaanden leidde Gustav Mahler het drukke bestaan van een opera-intendant, maar in de zomer trok hij zich terug uit het stadsgewoel. Hoog in de eenzaamheid van de dennenbossen bij Maiernigg ontstonden in de zomer van het jaar 1901 Ich atmet’ einen linden Duft en Um Mitternacht – dat vertelde Gustav Mahler althans aan Ernst Decsey, een muziekrecensent uit Graz, die hem in zijn laatste levensjaren nog een paar keer te spreken kreeg. Liebst du um Schönheit schreef Mahler precies een jaar later. Al voor de eeuwwisseling had de machtige operadirecteur een stuk grond verworven aan de Wörthersee, waar ook Brahms zo graag bivakkeerde. Daar kon hij nu ’s zomers eens lekker in alle rust gaan componeren, zonder de stress van de grote stad. Na de volksliedachtige poëzie uit de bundel Des Knaben Wunderhorn begonnen de teksten van de Duitse romantische dichter Friedrich Rückert (1788-1866) steeds meer aan hem te appelleren. Diens romantische, maar sombere thematiek moet hem bijzonder hebben aangesproken, ook al leek alles hem voor de wind te gaan. Niet alleen zakelijk en artistiek, maar ook privé: in maart 1902 huwde hij het mooiste meisje van Wenen, Alma Schindler. In het najaar van 1901, na die eenzame zomer tussen de sparren, had hij haar voor het eerst ontmoet. Het had zijn ‘terugkeer naar de wereld’ en het drukke societyleven bezegeld. Pas enkele jaren later, in 1905, dirigeerde Mahler zelf de première van deze liederen in een zetting met orkest. 

Opgroeiend in het Boheemse dorpje Nelahozeves, een gehucht dat minder dan vijftig huizen telde in een landschap van uitgestrekte velden, landerijen en zacht glooiende heuvels, kwam Antonin Dvořák al vroeg in aanraking met muziek. Zijn vader bestierde een slagerij en een herberg maar bespeelde tevens uitstekend de citer. Van hem kreeg de kleine Dvořák zijn eerste muzieklessen die later op de dorpsschool werden voortgezet. Muziek maken zat de dorpsbewoners sowieso in het bloed, zo beschreef Dvořák treffend in een interview met de Britse Sunday Times in 1885: “Alle Slaven houden van muziek. Ze kunnen de hele dag in het veld werken, maar ze zijn altijd aan het zingen en de ware muzikale geest brandt vurig in hen. En wat houden ze ook van dansen! Op zondag, als de kerk uit is, beginnen ze muziek te maken en te dansen, vaak tot vroeg in de volgende ochtend. Elk dorp heeft een orkestje van zo’n acht of tien muzikanten – ik behoorde tot het onze zo gauw ik een beetje kon fiedelen.” De volksmuziek werd Dvořák met de paplepel ingegoten. Het verwondert dan ook niet dat hij als componist zijn expressieve lyriek en krachtige ritmiek combineerde met elementen uit de Slavische volksmuziek. Deze stijl openbaarde zich met name vanaf de Vijfde symfonie, die Dvořák in 1875 in slechts vijf weken tijd op papier zette. Een symfonie heel anders dan de vorige, waarin Wagners invloed nog heel duidelijk aanwezig is met veel broeierig drama, groots slagwerk en regelrechte Wagner-citaten. In de Vijfde breekt Dvořáks Boheems-expressieve stijl door: meer ontspannen, vloeiender, landelijker met heerlijke vogel- en jachtgeluiden en natuurlijk enkele Boheemse dansen. Dat de pastorale symfonie midden in de natuur tot stand kwam moge hoorbaar zijn.