Rachmaninov & Glass

Waar ga je naar luisteren?

Vandaag brengen we een heel bijzondere Nederlandse première: Philip Glass’ Mishima Concerto voor piano en orkest, een filmische en hypnotiserende reis. Pianiste Maki Namekawa, Glass’ nauwe muzikale bondgenoot, speelt de hoofdrol. Daarnaast hoor je Rachmaninovs Derde symfonie, een warmbloedige mix van nostalgie en moderne flair. Een programma vol contrast, energie en emotionele rijkdom.

Maar de opening is voor de eerste One Minute Symphony van dit seizoen, geschreven door compositiestudent Jim van der Steege. Over zijn werk Twee zegt hij: ‘In de muziek is het getal van onnoemelijk belang en in het getal vind ik mijn vormgevende ideeën. Het getal helpt namelijk bij het uitzoeken en ontwerpen van verbanden. In dit nieuwe werk voor het Residentie Orkest komt het getal twee voor in velerlei gedaanten en probeer ik mij vast te klampen aan één verschijnsel: de vertroebeling die ontstaat door twee naburige tonen samen te laten spelen, gecontrasteerd door de helderheid van de enkele klank.’

Rachmaninov

Hij was pianist terwijl hij eigenlijk componist zou moeten zijn. Hij leefde al zeventien jaar in een land waar hij niet thuishoorde, was in Hollywood een Rus in ballingschap. En het was 1936. Een tijd gespierd en gespannen van modernisme. Alles stond op z’n kop, de kunsten, de muziek niet in de laatste plaats. Schönberg, Stravinsky, Debussy: die hadden alles overhoop gehaald, ritme, melodie, harmonie en vorm. Ook de wereld was in de war: een nieuwe oorlog dreigde, terwijl de wonden van de vorige nog brandden. Niets was meer bij het oude…

Daar stond nu Sergej Wassiljewitsj Rachmaninov met zijn nieuwe symfonie, z’n Derde. Hij componeerde al bijna niet meer. Een ontworteld kunstenaar. Rachmaninov, dé representant van de late negentiende eeuw. Opgegroeid op zo’n decadent oudrussisch landgoed, feodale toestanden, waarmee door de revolutie hard was afgerekend. Getogen aan een ouderwets conservatorium. Als componist de lijn doortrekkend van de romantici Liszt en Tsjaikovski. Rachmaninov, toonbeeld van het hopeloos voorbije, waarschijnlijk uitgerangeerd en misschien wel dáárom thans pianist (zij het een van de allergrootste)… En dan nu een nieuwe symfonie, maar liefst een kleine dertig jaar na de vorige: wat mag dat wel niet wezen? Zou de componist, 62 inmiddels, nog wat te melden hebben? vroeg men zich af, toen het stuk op 6 november 1936 in Philadelphia in première ging.

‘Een oud man vraagt op bescheiden toon onze aandacht...’ Aldus omschreef een van zijn biografen, Johan Andriessen, het begin van het nieuwe werk. Een teer motto, onwezenlijk, ijl buitenaards geïnstrumenteerd voor solohoorn, twee klarinetten en één cello con sordino. Het is gevoelig opgemerkt. Maar… het vervolg van de symfonie leert spoedig anders. Want onmiddellijk breekt een razende toonladder in de violen de stemming open, slagwerk, koper, hout, álles wordt aangerukt: nu Rachmaninov eenmaal de aandacht heeft, zal hij ook iets laten zien. Volgt een symfonie, even groots als compact, even melodieus als hoekig. 62 mag Rachmaninov wezen, op jaren misschien, hij pakt heel wat besluitvaardiger uit dan vroeger. Ideeën worden niet meer lang uitgesponnen. De instrumentatie is glashelder en briljant. Melancholie en zwaarmoedigheid worden onderdrukt. In zijn op één na laatste werk, is Rachmaninov kordater en opgeruimder dan ooit.

Wat vond men daarvan? ‘Een vreemd werk – niet bevredigend, maar wel belangrijk,’ zal een Engelse criticus schrijven na de Europese première in Londen. Rachmaninov’s collega Nikolaj Medtner schrok van het stuk; dit onverwachte ‘modernisme’ van zijn vriend hield hem de hele nacht uit de slaap. Anderen vonden ditzelfde ‘modernisme’ – wat niet veel meer om het lijf heeft dan dat Rachmaninov de beitel zet in de romantische melodieënstroom en een massa slagwerk introduceert – nu juist weer veel te tam. Maar dan is er, wanneer de symfonie in Rusland wordt gespeeld, ook nog de Pravda: ‘[Rachmaninov’s Derde] is een lyrisch gedicht over Rusland, bezield van warme liefde voor het vaderland, vervuld van romantische jeugdherinneringen en uitgewerkt met de ervaring van een gerijpt kunstenaar.’

Glass

Is er één componist meer geliefd en populair dan de nu 89-jarige Amerikaan Philip Glass? Is er iemand die nog geen noot van hem kent? Glass is een componist voor volle zalen. Operahuizen spelen wereldwijd zijn opera’s Einstein on the Beach en Satyagraha en geen stoel blijft dan onbezet. Van zijn vele filmscores werd vooral Koyaanisqatsi bekend; het was sinds Disney’s Fantasia de meest radicale en vernieuwende soundtrack. Minimalisme, heet de stijl waarin Glass – en anderen, zoals Steve Reich – componeert. Hij houdt niet van de term. Zelf heeft hij het liever over ‘muziek met repetitieve structuren.’

Philip Glass werd in 1937 geboren in Baltimore, Maryland. Hij studeerde aan de University of Chicago, Juilliard School en in Aspen bij Darius Milhaud. Ontevreden met wat toen in Amerika voor modern doorging, zocht hij zijn heil in Europa bij de befaamde pedagoge Nadia Boulanger. In 1967 weer terug in New York, richtte hij het Philip Glass Ensemble op. Het Mishima Concerto voor piano en orkest, is een bewerking die Michael Riesman maakte van Glass’ score voor de film Mishima van Paul Schrader. Yukio Mishima was de bekendste Japanse schrijver van de twintigste eeuw. Beroemd werd hij vooral door romans als Het Gouden Paviljoen en de vierdelige cyclus De zee van de vruchtbaarheid. In 1970 maakte hij, pas 45 jaar oud, een eind aan zijn leven middels een spectuculaire seppuku, een rituele zelfmoord door het openrijten van de buik.

Stephen Westra