Prinsjesdagconcert

Waar ga je naar luisteren? 

Ooit was Prinsjesdag de benaming van de dag waarop de laatste stadhouder Prins Willem V aan het eind van de achttiende eeuw zijn verjaardag vierde. Aan het hof was, zoals bij de meeste adel in Europa, de voertaal Frans. Een Frans programma om Prinsjesdag van dit jaar muzikaal af te sluiten met een Frans programma is daarom een mooie historische keuze. 

Vioolconcert van een pianovirtuoos 

Camille Saint-Saëns was, zoals Italianen dat noemen, een echte ‘uomo universale’, een universeel mens. Hij was een wonderkind op de piano, gaf met vijf jaar zijn eerste recital nadat hij twee jaar daarvoor als peuter van drie zijn eerste eigen noten op papier had gezet. En daar bleef het niet bij. Als schooljongen leerde hij diverse talen, waaronder Latijn en Grieks op hoog niveau, verdiepte zich in Franse literatuur en maakte studie van theologie, filosofie, wiskunde, astronomie en archeologie. Maar muziek bleef zijn grootste liefde en hij ontwikkelde zich tot succesvol componist, concertpianist en organist. 

De muziek kende daarom maar weinig uitdagingen voor Saint-Saëns, maar als die er waren ging hij ze vol enthousiasme aan. Zo was de viool voor hem een relatief onbekende grootheid, een instrument dat hij voornamelijk kende vanuit het orkest. Hij liet het er niet bij zitten. In 1859 leerde hij de Spaanse vioollegende Pablo de Sarasate kende. Die leerde hem alle mogelijkheden en onmogelijkheden van zijn instrument dat Saint-Saëns gretig in zich opnam. Zo ontstonden zijn eerste twee vioolconcerten die nog niet volmaakt waren maar wel een grote belofte inhielden. Die loste hij glansrijk in met zijn Dede vioolconcert. Ook nu was De Sarasate zijn steun en toeverlaat. Deze herinnerde zich later hoe hij veel genoeglijke uren met de componist had beleefd in het perfectioneren van deze compositie.  

Het vioolconcert is een prachtige mix van bravoure en compositorisch vakmanschap waarbij Saint-Saëns ook rekening houdt met de Roma-wortels van De Sarasate. Zo klinkt de opening als een gepassioneerde introductie van een csardas en is de finale een rondo in de vorm van een wervelende zigeunerdans. Maar het mooist is nog wel de zacht wiegende barcarolle van het middendeel. Opvallend daarin is een passage aan het eind waarin de viool in hoge flageolettonen en de klarinet in lage noten unisono samenspelen. Het is een uniek staaltje van instrumentatie waarin Saint-Saëns virtuositeit integreert in een bijzondere samenklank met het orkest. 

Spaanse femme fatale 

Een onverdeeld succes was de opera Carmen van Georges Bizet niet echt. Hij was erg blij dat hij van het Parijse theater van de Opéra Comique de opdracht kreeg voor een nieuwe opera. Maar zijn keuze voor het rauwe verhaal van de zigeunerin en femme fatale Carmen naar het boek van Prosper Merimée, was eigenlijk een brug te ver voor het theater dat vooral vrij luchtige opera’s op de planken bracht. Het publiek bij de première op 3 maart 1875 was dan ook behoorlijk geshockeerd, al kon het een deel van de muziek nog wel waarderen. De opera beleefde weliswaar 48 voorstellingen maar grotendeels voor een halfvolle zaal. Bizet maakte dat alles maar nauwelijks meer mee. Hij overleed drie maanden na de première op 36-jarige leeftijd aan een hartaanval, halverwege de serie opvoeringen.  

Bizets vriend Ernest Guiraud, zelf een redelijk succesvol operacomponist, besefte dat de opera wel degelijk grote potentie had, maar begreep dat de gesproken dialogen, die bij de Opéra Comique verplicht waren, een verder succes van het werk in de weg stonden. Voor een serie voorstellingen aan de Weense Hofoper werkte hij de gesproken dialogen om tot gezongen recitatieven zodat het een geheel gezongen opera werd. Ook verbeterde hij enkele zwakke punten in de opera. In deze nieuwe gedaante werd Carmen in Wenen een groot succes. Brahms, die in de stad woonde, beweerde dat hij er maar liefst twintig keer naar toe geweest was. Het werd het begin van een wereldwijde triomftocht van Carmen die niet meer is verstomd. 

Maar Guiraud deed nog meer. Hij vond dat de opera vol pakkende melodieën zat die ook potentie hadden in de concertzaal. Daarom bewerkte hij enkele van de meest aansprekende scènes voor orkest en stelde zo twee suites samen voor concertant gebruik. En ook nu had hij een profetische blik. Want deze beide Carmen Suites behoren nog steeds tot Bizets meest gespeelde werken. Wat dat betreft heeft hij postuum heel wat te danken aan zijn goede vriend Guiraud. 

Kees Wisse