Nikola Meeuwsen speelt Prokofjev

Waar ga je naar luisteren?

Een pianoconcert dat de maker ervan zelf nauwelijks kon spelen en een muzikaal vriendenportret staan centraal in dit programma. Als opmaat van dit concert, het eerste van het Residentie Orkest van dit seizoen in Amare, een wereldpremière van Max van Platen. 

Eenheid in verscheidenheid 

Max van Platen is geen onbekende van het Residentie Orkest. In 2022 debuteerde hij in met zijn One Minute Symphony: Dans van de Ekster en Ode al vento ter gelegenheid van Prinsjesdag. Zijn nieuwste werk Opmaat kun je letterlijk opvatten. Het is de opening van het eerste concert van het nieuwe seizoen en Van Platen balt daarin als een collage alles samen wat het Residentie Orkest in zich heeft. Voor hem een uitdaging om tien minuten aan uiteenlopende fragmenten onder één spanningsboog samen te brengen. “Hoewel deze fragmenten onderling sterk contrasteren in beweging en dynamiek, delen zij ritmische en harmonische kenmerken, waardoor verscheidenheid tot eenheid kan komen”, volgens de componist. 

Uitdagend pianoconcert 

Als leerling aan het conservatorium in Sint Petersburg stond Sergei Prokofjev al bekend als eigenzinnig, arrogant en rebels. En dat was aan zijn muziek te merken. Zijn pianocomposities waren ronduit avantgardistisch en toen hij zich in 1912 profileerde met zijn Eerste pianoconcert was het publiek behoorlijk van zijn stuk. Maar het kon nog erger. Zijn kort daarna gecomponeerde Tweede pianoconcert overtrof in moderniteit zijn voorganger. De première in september 1913 veroorzaakte een stevig klassiek schandaal, waarbij de tegenstanders floten en joelden van verontwaardiging en de voorstanders hem toejuichten als de enige Russische componist die werkelijk kon componeren. Overigens had hij het zich zelf niet makkelijk gemaakt. De solopartij was zo uitdagend en virtuoos geschreven dat hij wekenlang vier uur per dag studeerde om het onder de knie te krijgen. 

Wat Prokofjev op die beruchte avond in 1913 precies speelde, zal altijd een geheim blijven. Tijdens de Revolutie van 1917 ging het manuscript in het tumult verloren. Voor een hernieuwde uitvoering in Parijs in 1924 moest hij uit zijn geheugen het stuk helemaal opnieuw uitschrijven. De meningen zijn nog steeds verdeeld of hij dit zo getrouw mogelijk deed of dat hij er, inmiddels tien jaar ouder en wijzer, er een min of meer nieuw stuk van maakte. Ook nu studeerde de componist eindeloos op de noten. Zijn medebewoners van het appartement waar hij verbleef, werden gek van het urenlang gebeuk op de piano, zodat zijn huisbaas hem verbood nog langer te spelen. Uit protest timmerde hij vervolgens met een hamer net zolang op een houten kist tot hij weer verder mocht studeren. Jarenlang stond dit Tweede pianoconcert te boek als onspeelbaar en waagden weinigen zich aan de noten. Tot op de dag van vandaag is het een ware uitdaging voor elke pianovirtuoos. 

Variaties voor vrienden 

Met de Enigmavariaties werd Edward Elgar, tot dan toe vrijwel onbekend, van de een op de andere dag een beroemd componist. Maar hij zadelde de klassieke muziek wel op met een groot mysterie. Zelf noemde hij het werk een raadsel, een enigma, en gaf als cryptische hint: “Het thema verschijnt nooit.” Nog steeds is de oplossing van het geheim niet gevonden. Maar daarmee zou je helemaal vergeten wat de kern van deze compositie eigenlijk is. Want Elgar portretteert in elke variatie een van zijn dierbaren om hem heen. Soms doet hij dat met humor zoals in de vijfde variatie. Daar draait het om Richard Penrose Arnold, die graag een filosofische boom opzette die hij dan plotseling onderbrak met absurde invallen. In de muziek wordt het thema plechtig voorgedragen, maar zo nu en dan afgewisseld door gekke motiefjes. Of Dorabella uit de tiende variatie. Zij stotterde een beetje dat in de muziek als kleine ritmische hikjes te horen is. Maar even vaak spreekt het warme hart van Elgar. De eerste variatie is zijn echtgenote die hij innig liefhad. Je hoort tussen de regels door zo nu en dan een motiefje dat ritmisch een verbeelding is met de woorden waar hij haar begroette als hij thuiskwam: “Alice, I’m home”. De beroemde variatie Nimrod is gewijd aan zijn beste vriend August Jaeger. Met hem maakte hij regelmatig avondwandelingen waarbij ze mijmerden over de meest diepe levensvragen. Het hele werk ademt op die manier vriendschap en genegenheid. Zou dat misschien het overkoepelende thema van de Enigmavariaties zijn? 

Kees Wisse