Mozarts Jupiter

Waar ga je naar luisteren?

“Voor jou, mr. Ezel”, “oeh, wat vals!”, “nóg niet klaar?”, “oh, een blatend schaap!” Partituuraanwijzingen in achttiende-eeuwse handschriften konden soms verrassende vormen aannemen. De musicus aan wie deze aansporingen waren gericht was hoornist Joseph Leutgeb, afzender was Wolfgang Amadeus Mozart.

Al op jonge leeftijd leerde Mozart in Salzburg de 24 jaar oudere Leutgeb kennen. Deze moet al vroeg indruk gemaakt hebben, getuigen de hoornpartijen in Mozarts vroege symfonieën. Nadat Mozart in 1781 naar Wenen was verhuisd groeide de hereniging met Leutgeb uit tot een trouwe vriendschap. Behalve dat zijn vriend in de hoofdstad een kaaswinkeltje runde, gold Leutgeb als de meest vooraanstaande hoornist van zijn tijd. Hij was befaamd om zijn virtuoze techniek van het ‘stoppen’, het vervormen van de natuurtonen met de rechterhand in de beker van het instrument. Het systeem om door middel van ventielen de buislengte te beïnvloeden zou pas zo’n dertig jaar later worden geïntroduceerd.

De bovengenoemde plagerijen aan het adres van Leutgeb schreef Mozart in een eerder hoornconcert. Het manuscript van het Vierde hoornconcert valt op doordat het in verschillende kleuren inkt is geschreven. De reden daarvoor is onbekend, maar dat Mozart een kleurrijk concert leverde staat buiten kijf. In de centrale Romanza krijgt de solist alle ruimte om lyrisch uit te pakken, een specialiteit van Leutgeb. Het Rondo sluit af met het traditionele jachthoornkarakter van het instrument, vol speelse en virtuoze versieringen.

De Italiaanse componist Ottorino Respighi werd vooral bekend vanwege zijn beeldende orkestmuziek waarin hij landschappen, schilderijen of stadsimpressies verklankte. In Gli uccelli liet hij zich inspireren door muziek uit het verre verleden. Uit de vroege Barok zocht hij werken bij elkaar die als thema ‘vogels’ gemeen hadden en deze bewerkte hij tot een vijfdelige orkestsuite.

Na een ouverture, een ware volière, geïnspireerd door barokcomponist Pasquini, verwerkte Respighi in La columba muziek van de zeventiende-eeuwse Franse luitspeler Gallot waarin de melancholieke melodie de zang van een duif moest voorstellen. De hen klinkt in het derde deel dat oorspronkelijk uit een klavecimbelsuite van Rameau komt, en de nachtegaal ontdekken we in een georkestreerd lied van de zeventiende-eeuwse blokfluitist Jacob van Eyck. Teruggekomen bij Pasquini en diens koekoek is de cirkel rond.

Op zijn veertiende schreef Richard Strauss zijn eerste composities. Echte jeugdwerkjes, opgedragen aan ‘zijn lieve papa’, solohoornist in het Beierse hoforkest in München. In die periode, waarin de invloeden van Wagner en de kenmerkende extreme chromatiek van de latere Strauss nog ondenkbaar lijken, ontstond het Eerste hoornconcert (of eigenlijk: Waldhoornconcert). Vader en zoon, inmiddels negentien, hebben het stuk thuis gerepeteerd maar nooit samen uitgevoerd. Later herinnerde de componist zich nog de kritiek: teveel hoge noten.

Het is inderdaad een virtuoos werk, waarin de uitersten van het instrument en zijn bespeler worden geëist. De typische waldhoornmelodie met natuurtonen waarmee de hoornist begint, ontwikkelt zich door in de andere delen, maar op zo’n manier dat het concert onmogelijk nog op een echte Waldhoorn zonder ventielen te spelen is.

Met de laatste drie symfonieën van Mozart lijkt iets merkwaardigs aan de hand. In de zomer van 1788 vloeiden ze uit Mozarts pen, en hoewel veel van het doen en laten van de componist in Wenen redelijk gedocumenteerd is vermeldt geen enkele bron de eerste uitvoeringen van zijn symfonieën 39, 40 en 41 of een mogelijke opdrachtgever. In het doorgaans bruisende Wenen was het die zomer gespannen stil. Adellijke cultuurmecenassen waren keizer Joseph II gevolgd in de juist uitgebroken oorlog met Turkije of hadden zich voor vakantie teruggetrokken in hun buitenverblijven en de familie Mozart rouwde om het overlijden van hun vijf maanden oude dochtertje Theresia. In deze context werd de Symfonie in C voltooid, die twee decennia later in Londense kringen de bijnaam ‘Jupiter’ zou krijgen.

Het werk opent met een soort roffels die iets majesteitelijks aan lijken te kondigen en vervolgt in de stijl van de zogenaamde Weense ‘trompetouverture’. Deze trompetfanfares waren een oude traditie aan het keizerlijke hof, als zou de symfonie bestemd zijn voor de triomfantelijke terugkeer van het front. De ceremoniële stijl wisselt Mozart af met meer operateske momenten. Een van de melodieën is zelfs een letterlijke quote uit Mozarts eigen aria ‘Un bacio di mano’. Wilde de componist in deze symfonie een specifiek persoon bereiken met deze verborgen handkus?

Na hoofse middendelen, een sarabande en menuet, introduceert Mozart een thema van vier noten het slotdeel, dat zich zal ontvouwen als een imposant staaltje ‘ars combinatoria’. Deze vier noten (c-d-f-e), de basis van een grote fuga, hebben veel musicologen stof tot nadenken gegeven om de raadselachtige ontstaansreden van de Jupitersymfonie te achterhalen. Symfonieën van Dittersdorf, de gebroeders Haydns, een aria uit Händels opera Judas Maccabaeus (die bovendien over de tempel van Jupiter verhaalt), contrapuntoefeningen van Fux, of het Credo uit een van Mozarts eigen Salzburgse missen? Waar Mozart ook naar heeft willen verwijzen, het blijft speculeren. Ondertussen breidt de fuga steeds met een extra melodie uit, tot Mozart als apotheose zijn ‘Jupiter’ met vijf gelijktijdig klinkende thema’s de Olympus van de symfonische wereld omhoog draagt.een quiz

Frans Boendermaker