Klassiekers in de Nieuwe Kerk

Waar ga je naar luisteren?

Precies tussen de Februari Revolutie en de Oktober Revolutie in 1917 zocht Sergei Prokofjev rust in een landhuis buiten het huidige Sint Petersburg. Mooie tuin, bloemen, blauwe lucht, zon, stilte, weg van de aanslagen, bommen en geweervuur in de stad. Er ontbrak alleen een piano, maar dat gaf niet. De Russische pianist had op het conservatorium geleerd hoe Haydn componeerde en hij wilde daar nu eens de voordelen van ondervinden. “Tot dusver had ik altijd gecomponeerd aan de piano, maar nu merkte ik op dat het thematische materiaal dat zonder piano werd bedacht vaak veel beter was… Ik speelde met het idee een hele symfonie te schrijven zonder de piano te gebruiken, denkend dat zo’n stuk veel meer natuurlijke en transparante kleuren zou hebben,” schreef Prokofjev later in zijn autobiografie. Op het moment dat Rusland haar tsaar afzette (en executeerde), ontstond een stuk in de sfeer van de oude achttiende-eeuwse adellijke salons: zijn Klassieke symfonie.  

Met een klassieke orkestbezetting opent de symfonie met een karakteristiek gebaar uit de achttiende-eeuwse orkesttraditie: de zogenaamde ‘Mannheimse raket’, die gelanceerd wordt naar een hoge D. Elementen uit galante hofdansen, zoals de gavotte, vermengt Prokofjev met verrassende modulaties, vreemde akkoorden en ijle melodieën met grote sprongen. Aan het begin van de Finale schudt Prokofjev met een ‘premier coup d’archet’ – ook zo’n typische, klassiek Mannheimse truc – de toehoorders wakker. Vol muzikale grapjes, plotseling dynamische wendingen en zonder ook maar één mineurakkoord, dendert het orkest voort.  

En daarmee heeft Prokofjev een symfonie gepoogd te maken zoals Haydn dat gedaan zou kunnen hebben als hij in 1917 had geleefd. Of zoals Prokofjev het beargumenteerde: “In de eerste plaats om haar eenvoud en ten tweede voor de grap, een beetje provocerend en met de stiekeme hoop… dat het ooit ook een echte klassieker zou gaan worden.”  

Een eeuw eerder, toen Louis Spohr in 1816 met zijn gezin onderweg naar Italië, Zwitserland aandeed, schreef hij zijn Achtste vioolconcert. Wie de vermakelijke autobiografie van de Duitse componist en violist leest, ontdekt hoe Spohr in soms barre weersomstandigheden te voet of per paard bergpassen bedwong, onderweg zijn eigen concertjes moest organiseren en tijdens tussenstops optredens van soms tenenkrommend slechte muzikanten beluisterde. 

Het vioolconcert van vanavond kreeg de vorm van zangscène. De componist moet geweten hebben dat ten zuiden van de Alpen een enorme operagekte heerste en dat deze vorm daar wel zou aanslaan. In de eerste uitvoering in Milaan speelde de bijna twee meter lange Spohr zelf de virtuoze solopartij. Als een operarecitatief leidt de vioolsolist het komende drama in dat zich, tot groot genoegen van de Milanezen, met veel zangerige aria’s tot een woordeloos verhaal ontvouwt. 

Later in deze Italiaanse tour ontmoette Spohr overigens ook Paganini, met wie hij weleens werd vergeleken. In de ontwikkeling van het vioolspel zou Spohr minstens zo’n belangrijke rol spelen, niet alleen vanwege zijn vele veeleisende composities, maar ook als schrijver van een vioolmethode én als uitvinder van de kinsteun. 

Het symbolistische toneelstuk Pelléas et Mélisande van Maurice Maeterlinck uit 1893 was een opvallend veelgebruikte inspiratiebron voor componisten. Debussy baseerde zijn enige opera op het sprookje, maar ook Fauré, Schönberg en Sibelius schreven muziek bij het verhaal. Jean Sibelius begon in 1904 in opdracht van het Zweedse Theater in Helsinki met zogenoemde incidentele muziek, achtergrondmuziek tijdens de scènewisselingen. Waar Debussy in zijn opera Pelléas et Mélisande muzikaal sterk de nadruk legde op de broeierig erotische ondertoon van het verhaal, koos Sibelius meer voor een traditionele, tragische invulling.  

De muziek volgt de chronologie van het verhaal. In een fictief land ontmoet prins Golaud een timide meisje bij een bosbeekje. Zij is haar kroon kwijt, maar durft die niet uit het water te pakken. Golaud neemt haar mee naar zijn kasteel en trouwt met haar. Met een melancholische althobosolo wordt het meisje Mélisande geïntroduceerd, schijnbaar ongelukkig met haar huwelijk. Aan de kust is het koud, weerbarstig en grauw, maar het tij keert als zij op een vrolijke lentedag bij een fontein Pelléas ontmoet, de broer van haar echtgenoot. Hun verboden liefde is meteen intens en sprankelend. Mélisande zingt daarop een hoopvol lied van Maeterlinck over drie blinde zusters.  

Ook op het platteland is de lente en de intense liefde tussen het paar voelbaar (Pastorale), maar als Mélisande achter haar spinnenwiel zit, breekt haar het angstzweet uit. Wat als Golaud haar relatie met Pélleas ontdekt? In het lange muzikale tussenspel is eenzelfde soort opgejaagdheid te horen. En inderdaad: Golaud betrapt het koppel, doodt zijn broer en verwondt Mélisande. Later sterft zij op tragische wijze, tijdens haar bevalling van een dochtertje. De aangrijpende muziek sterft met een langzaam morendo weg. 

Frans Boendermaker