Haydn & Mendelssohn

Waar ga je naar luisteren?

‘Zijn of niet zijn’, liet Shakespeare zijn held Hamlet zich al vertwijfeld afvragen. Amarante Nat weet er wel raad mee in haar nieuwste compositie. Dan zijn Haydn en Mendelssohn in dit concert nadrukkelijk aanwezig met twee van hun geliefde werken. 

Tegenstelling 

Voor Amarante Nat begint een nieuw werk vaak met de titel. Ze laat de woorden intuïtief op zich inwerken qua betekenis maar ook qua gevoel en zet dat om in een compositie. Zo ook met Through Absence. Ze ging in eerste instantie op zoek naar de oorsprong van deze woorden. Met ‘through’ ging ze terug naar de voorloper van het Indo-Europees. In die oervorm bestond het woord uit twee elementen met de betekenissen ‘kruisen’ en ‘zien’. ‘Absence’ is van oorsprong Latijn en bestaat uit de begrippen ‘afwezig’ en ‘zijn’. Zij vond daarin een mooie tegenstelling: ‘through’ is een beweging die ergens doorheen gaat, terwijl ‘absence’ een bewegingloos niet zijn is. In Through Absence wil Amarante Nat die tegenstelling overwinnen, als een snijvlak waar je schoonheid kunt vinden. ‘Een moment waarop dat, wat niet te vatten is, zijn ware gelaat toont, om vervolgens weer te verdwijnen, nog voordat we het werkelijk kunnen doorgronden’, zoals ze het zelf verwoordt. 

Engelse cellist 

Voer voor musicologen, zo zou je de raadsels rond het Celloconcert in D van Haydn kunnen noemen. Het begon allemaal aan het hof van het steenrijke adellijke geslacht Esterházy, waar Joseph Haydn concertmeester was, met Antonín Kraft als getalenteerde eerste cellist van het hoforkest. Het lag voor de hand dat Haydn dit celloconcert in 1783 voor hem geschreven zou hebben. Dat beweerde tenminste muziekwetenschapper Gustav Schilling in zijn in 1837 uitgegeven Encyclopädie der gesammten musikalischen Wissenschaften. Hij had het uit eerste hand, want Krafts zoon Nikolaus had hem dat zelf verteld. Zelfs meende zoonlief dat zijn vader het werk hoogstpersoonlijk zelf had geschreven, maar die bewering werd al snel ontkracht. Een nieuwe ontdekking in 2019 bracht bijzondere feiten aan het licht. In een Londense krant van 24 maart 1784 stond een aankondiging dat de beroemde Engelse cellist John Cervetto een nieuw celloconcert van Haydn zou uitvoeren. In recensies die enkele dagen later verschenen, werd Haydns muziek geprezen omdat die perfect paste bij de expressieve zangerigheid en vloeiende virtuositeit waar Cervetto om bekend stond. Gezien het tijdstip van de uitvoering en de beschrijving in de kranten kon het niet anders zijn, dan dat Haydns Celloconcert in D bedoeld werd, al is niet bekend hoe de twee met elkaar in contact gekomen zijn.  

Luisterend naar de muziek kun je niet ontkennen hoe terecht de woorden van de recensent in 1784 waren. In alle drie delen van het Celloconcert, of het nu gaat om de galante opening, het dromerige adagio of de dansende finale, werkt Haydn zijn fijnzinnige melodieën uit tot subtiele virtuositeit die nooit verveelt. 

Het leukste stuk 

Op 18 oktober 1830 zette de jonge Felix Mendelssohn voet op Italiaanse bodem, een reis die hij op aanraden van Goethe, een goede huisvriend van de Mendelssohns, had ondernomen. Via Venetië en Florence kwam hij enkele weken later in Rome aan. Hij betrok een appartement aan de Piazza di Spagna, dwaalde door de stad om alle bezienswaardigheden te ontdekken en, als lid van een vooraanstaande Duitse familie, verkeerde hij in de hoogste geestelijke en burgerlijke kringen. Maar Mendelssohn vergat de muziek niet. Vrijwel elke ochtend besteedde hij enkele uren aan componeren voor hij op stap ging. Zo maakte hij de eerste schetsen voor een nieuwe symfonie. ‘Het wordt het leukste stuk dat ik tot nu toe heb geschreven, speciaal het laatste deel’, schreef hij aan zusje Fanny. En inderdaad was het geheel op en top Italiaans, met een zonnige opening, een andante dat was geïnspireerd op een van de vele processies die hij voorbij zag komen en als finale een echte saltarello, een snelle Italiaanse volksdans. 

Eenmaal weer thuis bleek de symfonie, die uiteraard de ‘Italiaanse’ ging heten, weerbarstiger dan gedacht. Mendelssohn werkte de schetsen uit tot een volwaardig werk waarvan de première in 1833 in Londen plaatsvond. Het concert was een groot succes, maar zelf was hij niet tevreden met het resultaat. Hij hield verdere uitvoeringen en de publicatie tegen en bleef er zijn verdere leven aan wijzigen en verbeteren. Pas jaren na zijn dood kwam het tot een uitgave. Vanaf dat moment kon de Italiaanse uitgroeien tot een van de geliefdste werken van Mendelssohn. 

Kees Wisse