Dvořák 5

Waar ga je naar luisteren?

Van Tsoupaki’s zwevende tijdservaring naar Mahlers intieme hart en Dvořáks warme weidsheid. Een avond die zacht begint en in zonlicht eindigt. 

Wat gebeurt er wanneer niets meer vanzelfsprekend lijkt? In Falling onderzoekt Calliope Tsoupaki het gevoel van een wereld die beweegt, kantelt en opnieuw vorm krijgt. Ze schreef het ongeveer dertien minuten durende orkestwerk in opdracht van Phion; in maart 2024 ging het in première. 

De titel heeft voor Tsoupaki vele betekenissen. Je kunt verliefd worden – falling in love – maar ook uit elkaar vallen, je ergens aan overgeven of simpelweg ophouden weerstand te bieden. De nacht valt, de stilte valt, de regen valt. Al die associaties vinden hun weg naar de muziek. Soms klinkt het orkest transparant en kwetsbaar, dan weer vol en dreigend. Contrasten volgen elkaar op, zonder dat Tsoupaki ze in één duidelijke betekenis probeert te vangen. 

Daarmee raakt Falling aan iets wat voor haar kenmerkend is: muziek hoeft niet uit te leggen wat er gebeurt, maar kan ruimte maken om anders te luisteren en te kijken. Bekende orkestklanken vermengen zich met Tsoupaki’s eigen muzikale taal. Wat ontstaat voelt tegelijkertijd herkenbaar en ongrijpbaar. Alsof de grond even onder je voeten verschuift – en juist daardoor ruimte ontstaat voor iets nieuws. 

Tijdens de wintermaanden leidde Gustav Mahler het drukke bestaan van een opera-intendant, maar in de zomer trok hij zich terug uit het stadsgewoel. Hoog in de eenzaamheid van de dennenbossen bij Maiernigg ontstond in de augustusmaand van het jaar 1901 het betekenisvolle lied Ich bin der Welt abhanden gekommen – dat vertelde Gustav Mahler althans aan Ernst Decsey, een muziekrecensent uit Graz, die hem in zijn laatste levensjaren nog een paar keer te spreken kreeg. Ook de andere liederen die vanavond klinken, ontstonden in diezelfde zomer met uitzondering van Liebst du um Schönheit dat Mahler precies een jaar later schreef. Al voor de eeuwwisseling had de machtige operadirecteur een stuk grond verworven aan de Wörthersee, waar ook Brahms zo graag bivakkeerde. Daar kon hij nu ’s zomers eens lekker in alle rust gaan componeren, zonder de stress van de grote stad. Na de volksliedachtige poëzie uit de bundel Des Knaben Wunderhorn begonnen de teksten van de Duitse romantische dichter Friedrich Rückert (1788-1866) steeds meer aan hem te appelleren. Diens romantische, maar sombere thematiek moet hem bijzonder hebben aangesproken, ook al leek alles hem voor de wind te gaan. Niet alleen zakelijk en artistiek, maar ook privé: in maart 1902 huwde hij het mooiste meisje van Wenen, Alma Schindler. In het najaar van 1901, na die eenzame zomer tussen de sparren, had hij haar voor het eerst ontmoet. Het had zijn ‘terugkeer naar de wereld’ en het drukke societyleven bezegeld. Pas enkele jaren later, in 1905, dirigeerde Mahler zelf de première van deze liederen in een zetting met orkest. 

Thin Air ontstond in 2020, midden in de coronapandemie. Als Componist des Vaderlands kreeg Calliope Tsoupaki van het initiatief Festivals for Compassion de vraag een werk te schrijven rond solidariteit en mededogen. Haar antwoord was bewust eenvoudig en open: een compositie die door vrijwel iedere musicus, op uiteenlopende instrumenten, gespeeld kon worden. Zoals compassie volgens Tsoupaki voor iedereen een eigen stem kan hebben, zo kan ook deze muziek telkens een andere gedaante aannemen. 

De eerste uitvoeringen vonden plaats in juni 2020, waarna Thin Air als een muzikale estafette langs festivals en musici over de hele wereld reisde. Sindsdien verschenen verschillende bezettingen en bewerkingen. De compositie groeide zo van een reactie op één uitzonderlijk moment uit tot een werk met een veel bredere betekenis. In 2021 ontving Tsoupaki er de Matthijs Vermeulenprijs voor. De orkestversie ging in april 2021 in wereldpremière, gespeeld door het Residentie Orkest onder toenmalig chef-dirigent Nicholas Collon. 

De muziek zelf zoekt geen groots gebaar. Ze ontvouwt zich bedachtzaam, met ruimte tussen de klanken en een sterk gevoel van verstilling. In die kwetsbaarheid zit juist haar kracht. Thin Air vraagt om aandacht: voor de klank die verdwijnt, voor de stilte eromheen en voor elkaar. Een werk dat uit een periode van afstand ontstond, maar uiteindelijk vooral over verbondenheid gaat. 

Opgroeiend in het Boheemse dorpje Nelahozeves, een gehucht dat minder dan vijftig huizen telde in een landschap van uitgestrekte velden, landerijen en zacht glooiende heuvels, kwam Antonin Dvořák al vroeg in aanraking met muziek. Zijn vader bestierde een slagerij en een herberg maar bespeelde tevens uitstekend de citer. Van hem kreeg de kleine Dvořák zijn eerste muzieklessen die later op de dorpsschool werden voortgezet. Muziek maken zat de dorpsbewoners sowieso in het bloed, zo beschreef Dvořák treffend in een interview met de Britse Sunday Times in 1885: “Alle Slaven houden van muziek. Ze kunnen de hele dag in het veld werken, maar ze zijn altijd aan het zingen en de ware muzikale geest brandt vurig in hen. En wat houden ze ook van dansen! Op zondag, als de kerk uit is, beginnen ze muziek te maken en te dansen, vaak tot vroeg in de volgende ochtend. Elk dorp heeft een orkestje van zo’n acht of tien muzikanten – ik behoorde tot het onze zo gauw ik een beetje kon fiedelen.” De volksmuziek werd Dvořák met de paplepel ingegoten. Het verwondert dan ook niet dat hij als componist zijn expressieve lyriek en krachtige ritmiek combineerde met elementen uit de Slavische volksmuziek. Deze stijl openbaarde zich met name vanaf de Vijfde symfonie, die Dvořák in 1875 in slechts vijf weken tijd op papier zette. Een symfonie heel anders dan de vorige, waarin Wagners invloed nog heel duidelijk aanwezig is met veel broeierig drama, groots slagwerk en regelrechte Wagner-citaten. In de Vijfde breekt Dvořáks Boheems-expressieve stijl door: meer ontspannen, vloeiender, landelijker met heerlijke vogel- en jachtgeluiden en natuurlijk enkele Boheemse dansen. Dat de pastorale symfonie midden in de natuur tot stand kwam moge hoorbaar zijn.