Close Up: Haydn & Dvořák

Waar ga je naar luisteren?

“Ik heb iets heel nieuws in gedachten, op een speciale manier”, zo schreef Joseph Haydn begin december 1781 aan een gerespecteerd afnemer van zijn muziek in Zwitserland. In die periode had de hofcomponist van de familie Esterházy meer vrijheden verworven en zocht hij naar manieren om meer nieuwe muziek op de internationale markt te verspreiden. Vaak verkocht hij al manuscripten aan individuen voordat hij zijn composities door middel van uitgeverijen publiek maakte. Zo ging het ook met zijn serie van zes strijkkwartetten opus 33. 

Het werd een serie die al snel de bijnaam ‘gli scherzi’ kreeg. Die bijnaam was tweeledig. Ten eerste waren de menuetten uit Haydns vroegere divertimenti voor deze bezetting vervangen door een wat sneller en luchtiger deel, Scherzo genaamd. Maar Haydn deed meer, hij verwerkte ook daadwerkelijk allerlei grapjes in zijn muziek. Met name het Strijkkwartet in Es uit deze bundel spande de kroon en zette de luisteraars veelvuldig op het verkeerde been in het laatste deel. Plotselinge afsluitingen, veel te lange stiltes. En dan gaat de muziek toch weer door. Of niet? Tot op het laatst speelt Haydn een spelletje met de verwachtingen van zijn publiek. 

Haydn voerde zijn kwartet voor het eerst uit met Kerstmis in 1781, thuis bij de Russische groothertog (en latere tsaar) Paul I in Wenen, aan wie hij de werken zou opdragen. Behalve de bijnaam ‘gli scherzi’ zouden ze daarom ook bekend worden onder de naam de ‘Russische’ kwartetten.  

De Pavane couleur du temps, in 1920 geschreven voor strijkkwintet, is een statig voortschrijdende dans van Frank Martin. De Zwitserse componist, die zich later in het Gooise Naarden zou vestigen, ontleende de titel aan een van de sprookjes van Charles Perrault, waarop ook Ravel zijn Ma mere l’oye heeft gebaseerd. Het verhaal Peau d’âne gaat over een beeldschone prinses die, om haar vader ervan te weerhouden haar te trouwen, als bruidsschat drie onmogelijke jurken heeft gevraagd: in kleuren van respectievelijk de maan, de zon en het weer. Het idee van een jurk in de kleur van het weer inspireerde Martin tot zijn compositie voor strijkkwintet, waarbij hij met de wisselende rollen van de verschillende instrumenten een kleurrijke miniatuur schiep. 

In december 1877 vernam de Praagse componist Antonín Dvořák dat hem vanwege zijn Moravische duetten de Oostenrijkse Staatsprijs werd toegekend. Mede dankzij het enthousiasme van collega-componist Brahms groeide Dvořáks motivatie om meer met de volksmuziek van zijn geboortegrond te doen. Zo schreef hij kort achter elkaar een serie Slavische dansen voor piano, Slavische rapsodieën voor orkest en zijn Strijksextet in A. Eerder had hij al diverse trio’s, kwartetten en kwintetten geschreven, maar een sextet bood weer een heel ander spectrum aan muzikale mogelijkheden. Brahms, die zelf twee werken in deze bezetting had geschreven, was zeer lovend toen hij in een vroeg stadium Dvořáks manuscript onder ogen kreeg. 

Het Sextet uit 1878, dat hij binnen twee weken neerpende, wekt voortdurend suggesties op van Slavische volksmuziek. Zo noemde Dvořák het tweede deel een ‘dumka’, een Oekraïens volksliedtype dat bijzonder in zwang raakte in de jaren 1870 nadat de componist Lysenko hierover publiceerde en een rondreisde met lezingen. Een dumka balanceert bij Dvořák altijd tussen nostalgie, optimisme en energie, tussen licht en donker. Als contrast volgt een ‘furiant’, een opzwepende Boheemse dans met speelse accenten en de nodige humor. Bij wijze van hommage aan Beethoven, van wie de componist een portret boven zijn bureau had hangen, bouwde Dvořák het laatste deel op uit een reeks variaties. Nadat het thema door de altviolist is geïntroduceerd, nemen de variaties toe in tempo en virtuositeit. 

De eerste uitvoering was een privéconcert door het befaamde ensemble van violist Joseph Joachim, die het sextet ook in het buitenland op zijn programma’s zette. Na een uitvoering in Londen schreef een recensent de lovende reactie: “We moeten veel meer Dvořák leren kennen, en snel een beetje!” 

Frans Boendermaker