Smetana & Schulhoff

Waar ga je naar luisteren? 

Componisten verbeelden landschappen niet met verf en penseel, maar met instrument en noten. Vandaag hoor je drie van hen de natuur, traditie en mythen van hun vaderland tot leven brengen. 

De Duitse muziekuitgever Simrock kende de grote populariteit van volksmuziek. Nadat hij Brahms al verleid had tot het schrijven van een reeks Hongaarse dansen, had hij nu zijn zinnen gezet op Slavische dansen van Antonín Dvořák. In 1878 voltooide deze zijn eerste serie dansen voor piano vierhandig, geliefd in het amateurcircuit, spoedig gevolgd door een orkestversie. Dat zeven van de acht dansen niet Slavisch maar Boheems zijn, zal weinigen zijn opgevallen. 

Erwin Schulhoff 

In 1901 ontdekte Dvořák een zevenjarig pianotalent uit de Duits-joodse gemeenschap in Praag: Erwin Schulhoff. Op aanbeveling van Dvořák werd de jonge Erwin klaargestoomd voor een gedegen muzikale opleiding en al snel componeerde hij muziek in de stijl van Mahler, Zemlinsky en Berg met hun expressief geladen harmonieën. In de Eerste Wereldoorlog werd Schulhoff opgeroepen voor militaire dienst in het Oostenrijkse leger. Tussentijds werkte hij gestaag door aan het componeren van kamermuziek en groeiden zijn ideeën voor zijn orkestrale liederencyclus Landschaften. Na de oorlog, toen hij Praag verruilde voor Dresden, vond Schulhoff dat hij muzikaal een ander pad moest inslaan. Inspiratie vond hij enerzijds in de artistieke kringen van anti-bourgeois kunstenaars, de Berlijnse dadaïsten en de Amerikaanse jazz, anderzijds bij de twaalftoonsmuziek. Zijn Landschaften voltooide hij echter nog in zijn oude idioom. Hij gebruikte hiervoor gedichten van Theodor Kuhlemann en droeg het op aan een studievriend die in de oorlog was omgekomen. Het gaat over de menselijke existentie en ademt een laatromantische atmosfeer van getoonzette natuurbeelden. Lang werd gedacht dat het werk verloren was gegaan, maar jaren later dook het toch weer op en ging het in 1999 in première. 

Schulhoff keerde in 1923 weer terug naar Praag en raakte in de ban van communistische idealen. Na de Duitse bezetting van Tsjechoslowakije in 1939 werd hij ook in zijn eigen thuisstad als jood én communist behoorlijk tegengewerkt en raakte hij gaandeweg al zijn inkomstenbronnen kwijt. Noodgedwongen ging Schulhoff onder pseudoniemen optreden en deed verwoede pogingen om naar de Sovjetunie te emigreren. In deze jaren schreef hij zijn Rondo a capriccio ‘Die Wut über den verlorenen Groschen’. Het is een temperamentvolle orkestratie van het Capriccio op. 129 dat Beethoven in 1794-1795 voor piano schreef. De genoemde bijnaam is door een latere hand in Beethovens manuscript toegevoegd. 

Uiteindelijk kreeg de berooide en zieke Schulhoff het niet voor elkaar de formaliteiten te regelen voor zijn emigratie en werd hij gevangen genomen en naar het concentratiekamp Wülzburg gedeporteerd. Daar stierf hij aan tuberculose. 

Bedřich Smetana  

Het jaar 1874 was voor Bedřich Smetana een dramatisch jaar. Het begon in het voorjaar met hoofdpijnen, maar al snel volgde een ernstig opkomende doofheid. Het ergste wat een componist zich kon voorstellen. In hetzelfde jaar begon hij ijverig met de compositie van een aantal muzikale tableaus over zijn geboortegrond Bohemen: Má Vlast (Mijn vaderland). In een brief aan zijn uitgever beschreef Smetana beeldend zijn zesdelige symfonische gedicht. Begeleid door harpen bezingt de legendarische bard Lumír de geschiedenis van Vyšehrad, een kasteel bovenop een hoge rots vlakbij Praag. Het was het toneel van glorie, toernooien, liefdes, oorlogen en verval die gedurende Má Vlast telkens weer aan de oppervlakte komen. 

Het bekendste deel verklankt een reis over de rivier de Moldau (Vltava). Hoog in de Boheemse wouden vloeien twee beken samen tot een machtige rivier die door de bergen trekt waar jagers met hun jachthoorns het wild achterna zitten. De rivier passeert een dorpje met een vrolijke boerenbruiloft en een lokale polka, en als de nacht valt spelen de waternimfen verlangend in de golven. Een stroomversnelling leidt de luisteraar langs het eerder gehoorde kasteel Vyšehrad om met veel gespetter als brede rivier triomfantelijk de stad Praag te bereiken. 

Met het sprookje over Šárka, heldin in de Boheemse maagdenoorlog, worden we teruggeleid in de geschiedenis van het Boheemse volk. Na de moord op prinses Libuše, over wie Smetana ook een opera heeft geschreven, zweert Šárka wraak. Als lokaas laat ze zich vastbinden aan een boom en wacht tot prins Ctirad haar komt redden en verliefd wordt (let op het duet tussen klarinet en solo cello). Nadat ze getrouwd zijn brengt Šárka alle moordenaars in een diepe slaap (te horen in de fagot) en blaast op de jachthoorn, waarop haar amazoneleger tevoorschijn komt en iedereen ombrengt. 

Het symfonisch gedicht Má Vlast besluit met Blaník dat speelt tijdens de vijftiende-eeuwse godsdienstoorlogen rond de Boheemse kerkhervormer Jan Hus. Teruggedreven op de berg Blaník vielen de hussieten ooit in een diepe slaap, wachtend op het signaal om weer voor hun vaderland te zullen strijden. Die slaap duurt nog altijd voort, maar wie op de berghellingen de koraalmelodie van een herdersjongen op zijn fluit herkent, weet dat de ridders nog altijd bereid zijn hun strijd voort te zetten. Om dit te onderstrepen laat Smetana aan het slot het thema van het ooit zo machtige kasteel Vyšehrad nog even terugkomen. Zowel de verklankte verhalen, Boheemse natuurbeelden als de gebruikte volksmuziek maakten van Má Vlast een toonbeeld van negentiende-eeuws nationalisme in de muziek.  

Frans Boendermaker