Le Sacre du printemps

Waar ga je naar luisteren?

Muziek is emotie, of het nu gaat om een overdosis adrenaline van Adams, de mooie en duistere kanten van de liefde volgens Jeths, of de oerinstincten die Stravinsky in ons doet ontwaken. Geen concert dus voor de flegmatieken onder ons.

Racen

“Ooit wel eens uitgenodigd door iemand om in een blitse sportauto te rijden en dan had gewenst dat je het nooit had gedaan?”, aldus John Adams in het voorwoord van zijn Short Ride in a Fast Machine. Hij sprak uit ervaring want het was hem inderdaad zelf overkomen. “Dat nooit meer”, heeft hij gedacht, maar het was ook een onvergetelijke ervaring. Goed voor een kort maar krachtig orkestwerk: Short ride duurt maar vier minuten. Een hard bonzend woodblock geeft een pulserend metrum waarboven het orkest er in aanzwellende crescendo’s vandoor stuift. De muziek verbeeldt niet zozeer de ronkende motor van de bolide, als wel de niet aflatende adrenaline die door je lijf giert. Na dit korte stuk denk je er nog wel even over na of je met Max Verstappen een rondje over het circuit wilt….

Een nieuw pianoconcert

“Eigenlijk is het begonnen met een toevallige ontmoeting”, zegt Willem Jeths. We schrijven medio maart. Per telefoon vertelt de componist hoe het bijna dertig jaar na zijn Tweede pianoconcert ‘Fas/Nefas’ (1997), alsnog tot een derde kwam. “Ik kwam Ellen twee jaar geleden tegen in Italië, waar we allebei veel te vinden zijn. Toen ze me vroeg of ik geen pianoconcert voor haar wilde schrijven, hoefde ik niet lang te denken.”

Dat hij meteen instemde, heeft alles te maken met een gedeelde muzikale geschiedenis van zo’n veertig jaar. Toen Jeths eind jaren tachtig internationaal naam maakte met Novelette voor viool en piano (onder meer geselecteerd voor de ISCM World Music Days in Oslo) zette Corver het stuk veelvuldig op het programma met violist Peter Brunt. Speciaal voor hun Osiris Trio schreef Jeths later zijn pianotrio Chiasmos (2000). “Ik heb Ellen altijd een fantastische pianist gevonden”, zegt Jeths. “Zij kan eigenlijk alles. Ze is ritmisch heel precies, maar ze kan ook prachtig kleuren, fraseren en lange melodische lijnen maken. Ze is eigenlijk de gedroomde pianist om een concerto voor te schrijven.’

Ondanks die onbesproken solistische kwaliteiten bleek het componeren van zijn nieuwe concerto nog best een uitdaging. Een kleine anderhalf jaar werkte Jeths aan het stuk, een periode waarin hij zich vaak afvroeg wat hij eigenlijk wilde toevoegen aan de twee pianoconcerten die hij reeds schreef.

Uiteindelijk is zijn Derde pianoconcert een reactie geworden op zijn Tweede, zegt Jeths. Waar Fas/Nefas grossierde in modernistische klankexperimenten en timbre-exercities (de solist speelt met de handen in het binnenwerk en met stokken op de snaren), daar bedient Jeths zich in Scorching Passions van een traditioneler soort pianistiek. Jeths: “Gewoon voor het zwart-wit van de toetsen. Er schemert behoorlijk wat traditie door in de solopartij. Lange lijnen in de stemvoering, verrassend veel contrapunt. ‘Jeetje, dit lijkt wel Bach’, zei Ellen toen we de partituur laatst samen doornamen.”

Qua thematiek is Jeths’ Derde bovendien losjes verwant aan zijn opera’s. Net als in Hôtel de Pekin (2008), over de laatste keizerin van China, en Ritratto (2020), over de excentrieke Italiaanse markiezin Luisa Casati, staat in Scorching Passions een vrouw-figuur centraal. Of preciezer: een aantal in elkaar overlopende vrouwelijke archetypen, waaraan Jeths een contrastrijk drieluik ophing over de liefde (ziehier de ‘verzengende passies’ uit de titel).

Al in een vroeg stadium wist Jeths dat hij iets wilde doen met Alecto, een van de drie furiën uit de Griekse mythologie: “Dat beeld van een ongenaakbare, hardvochtige vrouw bleef me bij. Het resoneerde voor mij ook sterk met Turandot, nog zo’n op wraak beluste ijskoningin die de liefde in eerste instantie afwijst.” Groot was Jeths’ verbazing toen hij ontdekte dat het hoofdmotief van Puccini’s Turandot qua klank vrijwel identiek is aan het verminderde septiemakkoord dat hij al in de eerste schetsfase als fundament voor zijn concerto gebruikte. Het eerste deel laat dan ook flarden van het Turandot-motief horen. Ondertussen wrikt de solist zich langzaam los uit de greep van het orkest: eerst paaiend, vervolgens steeds nadrukkelijker in verzet, om zich ten slotte met percussieve clusterakkoorden te bevrijden. Gaandeweg transformeert Jeths’ vrouwfiguur. In het tweede deel verschijnt zij als een oogverblindende femme fatale die geadoreerd wil worden. In het slotdeel wordt zij de belichaming van de ware liefde die uitmondt in een extatische samensmelting, verwant aan die in Wagners Tristan und Isolde, waarin liefde en dood onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Wie goed luistert, hoort echo’s van het beroemde Tristan-akkoord voorbij komen.

Oerangst

Na de successen van L’oiseau de feu en Petroesjka bedachten componist Igor Stravinsky, danser en choreograaf Vaslav Nijinsky en impresario Sergei Djaghilev een ballet dat nog spectaculairder moest worden. ‘Taferelen uit het heidense Rusland’, was de werktitel. Er kwam een scenario waarin een prehistorische volksstam uit hun midden een jonge maagd kiest die zich dansend tot in de dood opoffert aan de Lente als voorbede voor een vruchtbaar jaar. “Ik zou willen dat mijn werk het gevoel van nauwe verbondenheid van de mens met de aarde, van het menselijk leven met de grond verklankt en door middel van een lapidair ritme heb ik dat proberen te bereiken”, in de eigen woorden van Stravinsky.

De muziek, maar vooral de choreografie leidde tot een van de meest klassieke schandalen uit de muziekgeschiedenis. Maar ook tot een van de grootste successen. Want na de roerig verlopen première, kreeg het ballet bij de volgende uitvoeringen al meer waardering. Nog geen jaar later, bij een concertante uitvoering, was het succes zo enorm dat de componist op de schouders van het enthousiaste publiek door de straten van Parijs werd gedragen.

Wel beschouwd was, ook in 1913 bij de eerste uitvoering, de muziek van Stravinsky, gezien in het licht van het muzikale klimaat van die tijd, helemaal niet zo radicaal vernieuwend. En ook het ballet was weliswaar totaal anders dan wat men ooit gezien had, maar zeker niet zo scandaleus als dat het later in de mythevorming geworden is. Veel meer is het de ongelooflijke directheid van de primitieve menselijke emotie die de luisteraar en kijker een onbehaaglijk gevoel geven. In de Sacre is dit de prehistorische angst voor het leven brengende maar ook leven benemende kracht van de natuur. Ondanks al onze beschaving zit die instinctieve oerangst voor de kwetsbaarheid van het leven nog steeds in ons, iets dat Stravinsky’s muziek haarscherp naar boven haalt. Daarmee is Le Sacre du Printemps een fascinerend maar soms ook een beangstigend ballet.

Zou Bram Kortekaas dat ook gevoeld hebben? Het is juist die primaire angst die in zijn compositie L’élue, dat dient als een prelude op Stravinsky’s Le sacre, de hoofdrol speelt. Een van de meisjes van de stam heeft bij zonsopgang van de eerste lentedag een angstig visioen hoe zij uitverkoren wordt om haar leven te geven voor het welzijn van de gemeenschap. Het visioen verwaait als de eerste noten van Stravinsky klinken.

Kees Wisse en Joep Christenhusz