RO NOW: Symphonic Waltzes

Waar ga je naar luisteren?

De ene Strauss is de andere niet. De een was beroemd om zijn meer dan vijfhonderd dansen, de ander om zijn symfonische werken en omvangrijke opera’s. Maar beiden hadden een ontwapenend gevoel voor humor, om het even of het om een onweerspolka of een slagroomballet ging. Kortom, een concert voor opgeruimde geesten. 

Dot slagroom 

Zo weelderig als Wenen was als centrum van het Habsburgse keizerrijk, zo treurig was de aanblik na de Eerste Wereldoorlog, slechts hoofdstad van de kleine republiek Oostenrijk. Richard Strauss vond daarom dat Wenen wel een kleine opkikker kon gebruiken. Inmiddels mededirecteur van de Staatsoper, bedacht en componeerde hij het ballet Schagobers, als een hommage aan de beroemde Weense koffiehuizen. Het vertelt het verhaal van een groepje kinderen dat hun eerste communie met een overdaad aan zoetigheid viert in een Konditorei. Een jongen gaat zich zo te buiten dat hij doodziek in een hospitaal belandt. In zijn koortsdromen beleeft hij spannende avonturen in het suikerrijk van Prinses Praliné. Strauss maakte er een heerlijk extravagant spektakel van, net zo royaal als de enorme dot slagroom, waar het ballet zijn naam aan ontleende. Kosten noch moeite waren gespaard voor de première in 1924 die de componist zelf leidde. Naast een keur aan dansers, waren er grootse decors en meer dan 250 kostuums. Al met al kostte het beduidend meer dan een productie van een van zijn eigen opera’s. Daarmee was Schlagobers wel een beetje over de top. En dat gold ook voor de muziek van Strauss. Want bij het vrij luchtige, voor kinderen geschikte verhaal, componeerde Strauss, geheel in zijn stijl, overdadige symfonische muziek. Het ballet is daarom in het theater nooit echt populair geworden, en past beter in de concertzaal. Desalniettemin wordt het ook daar niet regelmatig uitgevoerd, voor het Residentie Orkest is het zelfs de eerste keer dat deze muziek van Strauss op de lessenaars staat. Overigens had Richard grote bewondering voor zijn naamgenoot en walsenkoning Johann. Regelmatig kwam in zijn opera’s en andere werken een echte Weense wals voorbij. Schlagobers is daarop geen uitzondering. 

Onweersbui 

Dan die andere Strauss. Johann jr. maakte Wenen wel mee op het hoogtepunt onder keizer Franz Joseph. Zijn dansimperium, dat hij samen met zijn broers Josef en Eduard opbouwde, brachten hem onvoorstelbare roem waar andere grote componisten in de stad als Brahms en Bruckner slechts van konden dromen. Op 16 januari 1868 traden de gebroeders gezamenlijk op tijdens het jaarlijkse grote bal van de Weense kunstenaarsvereniging Hesperus. Daar werd van Johann de première gegeven van zijn polka schnell Sternschnuppe (meteoor). Kort daarna waren de drie Straussen weer actief tijdens een groot carnavalsbal in de stad. Op het programma stond de snelle polka Unter Donner und Blitz. Het was een stevig aangepaste versie van Sternschnuppe. Deze was nu veel ruiger met flinke knallen en onverwachte accenten in de muziek die het effect hebben van donder en bliksem. Zo was de meteoor van Hesperus getransformeerd naar een stevige onweersbui. 

Wals voor mannenkoor 

Eigenlijk was An der schönen blauen Donau in eerste instantie een haastklus. Strauss had al in 1865 van de Wiener Männergesang-Verein het verzoek gekregen om voor hen een vocale wals te schrijven voor hun carnavalsfeest. Maar het duurde tot februari 1867 voor hij er, na lang aandringen, aan toekwam. En zelfs toen nog op het laatste moment. In zeer korte tijd componeerde hij een versie met pianobegeleiding. “Sorry voor mijn abominabele handschrift, Ik moest het in een paar minuten afmaken”, schreef in een begeleidend briefje. Snel daarna volgde een versie met begeleiding van orkest. Een van de leden schreef er een satirische tekst op en de wals werd onder veel gejuich gezongen en gespeeld. Voor een groot bal korte tijd daarna maakte Strauss een nieuwe bewerking, nu voor orkest alleen, die in de Volksgarten tijdens een openluchtconcert in première ging. Maar tussen de 24 nieuwe gepresenteerde stukken viel de Donau-wals nauwelijks op. Dat gebeurde pas een week later toen het gespeeld werd tijdens een feest op de Oostenrijkse ambassade in Parijs. Vandaar begon An der schönen blauen Donau een gestage opgang en zou uitgroeien tot de beroemdste van Strauss’ zijn meer dan honderdvijftig walsen.