Een Engelse avond

Waar ga je naar luisteren?

Het Residentie Orkest doet eer aan Britse klanken in een rijk en begeesterd programma. 

Verstilde landschappen met woeste kliffen, soms een waterval, ruïne of een stadsgezichtje. Wie online de vlotte, maar uiterst precieze tekeningen en aquarellen van Felix Mendelssohn bekijkt, krijgt meteen een indruk van de reis die de twintigjarige componist in 1829 ondernam door Engeland en Schotland. Een buitenlandse reis was, naast beeldende kunst, muziek, filosofie en literatuur, een vanzelfsprekend onderdeel van de culturele opvoeding bij de Mendelssohns. De poëtische verzen van Ossian, de mythische, blinde zanger die in een grot (Fingal’s Cave) op een van de Hebriden-eilanden voor de Schotse westkust zou hebben geleefd, kreeg Mendelssohn van huis uit mee. Het daadwerkelijke bezoek van de grot met haar bijzondere akoestiek van golven en wind moet een diepe indruk op de componist gemaakt hebben. Ondanks zijn zeeziekte. 

In de eerste schetsen van de Ouverture ‘Die Hebriden’ die Mendelssohn tijdens deze reis maakte, duiken de oeroude melodieën als vanuit de mist op uit de golvende zee. De golfbeweging van de muziek blijft het hele stuk door voelbaar, van verstilde herinnering tot geromantiseerde zeestorm. Hoewel het muzikale resultaat nog jarenlang bijgeschaafd is, wekt het de indruk van een snelle, treffende aquarel, ter plaatse geschetst. 

Het duurde lang voor het Britse publiek de waarde ging inzien van de muziekcultuur van eigen bodem. In de vroege twintigste eeuw gingen diverse componisten, onder wie Ralph Vaughan Williams op onderzoek uit op het Engelse platteland. Zijn composities ademen de sfeer van landleven of bevatten concrete volksmelodieën, zoals het populaire Greensleeves, die hij tijdens zijn veldwerk optekende.  

Een bijzondere voorliefde had hij voor de altviool, een instrument dat hij zelf ook bespeelde. Zijn Suite voor altviool en orkest schreef hij voor altviolist Lionel Tertis, die in 1934 de eerste uitvoering speelde. De suite is opgebouwd uit acht miniaturen met elk een eigen atmosfeer, die ook afzonderlijk uitgevoerd kunnen worden. Inspiratie vond Vaughan Williams in de pastorale sfeer van barokke werken als Handels Messiah of een eenvoudige volkse carol. In de meer naar binnen gekeerde Ballad klinkt een pentatonische melodie, zoals in veel traditionele volksmuziek, en een doedelzakachtige begeleiding in parallelle kwinten. In het derde groepje miniaturen staan enkele volksdansen centraal, met af en toe zeer persoonlijke inkijkjes in de Britse ziel. 

In de achttiende eeuw hield het Britse publiek van grootse evenementen en ook het koningshuis kon het niet uitbundig genoeg zijn. In de zomer van 1717 liet koning George I een boottocht organiseren over de Thames. The Daily Courant meldde: “Er lagen zoveel boten dat de hele rivier bedekt was. (…) Een daarvan was bestemd voor de muziek, met wel vijftig instrumenten van alle soorten, die de hele route vanaf Lambeth Palace de fraaiste symfonieën speelden, speciaal voor deze gelegenheid gecomponeerd door Mr. Hendel. Het bekoorde Zijne Majesteit zo dat hij de muzikanten opdroeg het geheel drie keer opnieuw te spelen.” Deze muziek van George Frideric Handel, die in totaal zo’n uur duurt, is bekend geworden als Water Music. De oorspronkelijk uit het Duitse Saksen afkomstige componist werkte sinds 1712 in Londen en werd uiteindelijk officieel Brits staatsburger. 

Ook in 1749 vonden in Londen grootse festiviteiten plaats, ditmaal om de Vrede van Aken te vieren, waarmee een jaar eerder het einde bezegeld werd van de oorlog om de Oostenrijkse troonopvolging. Koning George II liet een spectaculaire vuurwerkshow opvoeren op de Thames waarbij de Italiaanse kunstenaar, tevens decorontwerper van de Parijse opera, Giovanni Niccolò Servandoni een prachtig gelegenheidsdecor verzorgde. Te midden van dit decor speelde een groot militair orkest, met maar liefst 24 hobo’s, 12 fagotten, contrafagot, serpent, 9 trompetten, 9 hoorns, 6 pauken en slagwerk. Speciaal voor deze gelegenheid schreef Handel zijn Music for the Royal Fireworks.  

Na een feestelijk ouverture in Franse stijl, klonken 101 saluutschoten door een kanon en kon het vuurwerk beginnen. De dansen La Paix en La Réjouissance verwijzen expliciet naar de het genoemde vredesverdrag. Bij zo’n evenement ging altijd wat mis. Door de harde wind kwam een vuurpijl in het decor terecht waarbij brand ontstond en twee slachtoffers vielen. Servandoni viel woest uit naar een verantwoordelijke medewerker en gooide hem een degen naar het hoofd. De beroemde kunstenaar moest de nacht verder in de gevangenis doorbrengen. Het heeft de reputatie van Handels muziek niet geschaad. De componist paste de orkestratie later nog aan met een strijkorkest en een bescheidener blazerssectie zodat de muzikale subtiliteiten beter tot haar recht zouden komen, en in deze versie is de muziek nog altijd bijzonder geliefd op concerten en bij bijzondere ceremoniën. 

Frans Boendermaker