Chopin & Sibelius

Waar ga je naar luisteren?

Veel landen kennen hun muzikale helden. Zo is Sibelius in Finland nog steeds het zinnebeeld van nationale trots en onafhankelijkheid. Polen eert Chopin als hun nationale componist, hoewel die vrijwel zijn hele leven in Frankrijk heeft gewoond. Misschien mag iets van die eer wel naar Grażyna Bacewicz, de eerste vrouwelijke Poolse componist die internationaal bekendheid kreeg. 

One Minute Symphony 

Korrelachtig, wazig, onscherp. In de naoorlogse Japanse fotografie werd dat samengevat in de term are-bure-boke. Fotografen van de invloedrijke Provoke-beweging, onder wie Daidō Moriyama, gebruikten deze stijl bewust: beelden die schuren, vervagen en fragmentarisch aanvoelen. Voor compositiestudent Paul Schmidt vormde deze esthetiek het vertrekpunt voor zijn nieuwe One Minute Symphony. Zijn vraag: hoe zou boke – het onscherpe, het vervagende – klinken in muziek? 

Ritmische stormwind 

Grażyna Bacewicz studeerde bij Nadia Boulanger in Parijs en was enkele jaren concertmeester van het Pools Nationaal Radio Symfonieorkest. Ze profileerde zich als getalenteerd violist en componist die furore maakte met haar vioolconcerten, waar ze uiteraard als soliste fungeerde, maar ook met veel andere composities. Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verbleef ze lange tijd in het door de Nazi’s bezette en grotendeels verwoeste Warschau. Daar schreef ze in 1943 haar korte Ouverture, haar eerste puur orkestrale werk. Het is muziek in laatromantische stijl, volledig tonaal, maar wel met een ruig randje. Vanaf de eerste maat gaat het er stevig vandoor en, op een kort rustmoment na halverwege, blijft het tot het slot als een ritmische stormwind voortrazen. 

Verliefde nocturne 

Frédéric Chopin begon zijn carrière als wonderkind. Nog maar zeven jaar oud gaf hij zijn eerste concerten en in de jaren daarna groeide zijn roem als een van de eerste klavierleeuwen uit tot een ongekend hoogtepunt. Spelen was één ding, componeren echter een ander. Als het ging om stukken voor piano kon hij er prima mee uit de voeten, maar als virtuoos diende je toch met een eigen soloconcert te schitteren. Dus begon Chopin in 1829 met zijn Pianoconcert in f. Het bleek nog niet eenvoudig. De pianopartij was makkelijk geschreven, maar de orkestpartij bezorgde hem heel wat hoofdbrekens. Hij riep zelfs de hulp in van enkele oud-medestudenten van het conservatorium in Warschau om het tot een goed einde te brengen. Maar ook daarna was hij niet zeker van zijn zaak. Daarom besloot hij om er eerst maar eens een besloten proefuitvoering van te geven. Hij had echter buiten de pers gerekend. Een journalist had er lucht van gekregen en wist naar binnen te glippen. Hij schreef prompt een lovende recensie waarin hij Chopin uitriep tot de ‘Paganini van de piano’. Voor de officiële première kort daarna was de Warschause concertzaal volledig uitverkocht en het publiek uitzinnig enthousiast. 

Met dit werk had Chopin een geheel nieuw soort soloconcert ontwikkeld. Waarbij in vroeger tijd de solopartij grotendeels meeging in de ontwikkeling en uitwerking van de muziek, ging deze nu volledig zijn eigen gang. Het orkest was voornamelijk een aangever om de solist te laten schitteren in virtuoos vuurwerk. Zo is het tweede deel een typische dromerige nocturne waarin het orkest er maar mondjesmaat aan te pas komt. En dit deel had nog een diepere grond. Want Chopin schreef het met een jonge operazangeres in zijn gedachten waarop hij heftig verliefd was. In woorden durfde hij zijn gevoelens naar haar niet te uiten, des te meer in de muziek. 

Nationaal symbool 

Jean Sibelius verscheen op het muzikale toneel in Finland op een keerpunt in de geschiedenis van zijn land. Al meer dan een eeuw was Finland overheerst door Rusland en het land streefde naar onafhankelijkheid. Ook Sibelius gaf uiting aan zijn gevoel van nationale trots met composities die waren gebaseerd op verhalen uit de Finse mythologie. Maar nationalisme was niet zijn enige drijfveer. In 1899 componeerde hij zijn Eerste symfonie, een werk dat hinkte op twee gedachten. Aan de ene kant was de invloed van de Duitse romantiek van Brahms en Bruckner duidelijk merkbaar, maar aan de andere kant permitteerde Sibelius zich heel wat vrijheden, zeker als het ging om vormgeving en uitwerking van thema’s. En hoewel de componist de muziek als absoluut beschouwde, niet gerelateerd aan enig buitenmuzikaal gegeven, dacht het publiek daar bij de première heel anders over. Zij hoorden de schoonheid van de Finse natuur met zijn meren en wouden, maar ook de Finse onverzettelijkheid door de Russische bezetter. Tegen wil en dank werd Sibelius al snel de held van het Fins nationalisme. En toen korte tijd later zijn symfonisch gedicht Finlandia in première ging was het hek helemaal van de dam. Sibelius werd hèt symbool van het Finse verzet. Hij zou het zijn dood in 1957, ook toen Finland na de onafhankelijkheid in 1918 al jaren zelfstandig was, blijven. 

Kees Wisse