Beethovens Pastorale

Waar ga je naar luisteren?

One Minute Symphony 

Wat gebeurt er als je ogen méér zien dan ze kunnen verwerken? Het fenomeen van een nabeeld –  een flits van licht of kleur die blijft hangen nadat de bron al verdwenen is – is voor velen herkenbaar. Maar wat als die nabeelden zich opstapelen? Voor compositiestudent Mateusz Godlewski vormde deze vraag het vertrekpunt voor zijn One Minute Symphony. 

De triomf van Figaro 

Wolfgang Amadeus Mozart heeft in zijn korte bestaan achttien opera’s geschreven. Maar waar hij bij zijn leven werd geroemd om zijn dramatische theaterwerken, zijn tegenwoordig vooral zijn vrolijke opera’s onsterfelijk geworden. Het meest bekend zijn de drie Italiaanse komische opera’s op tekst van Lorenzo Da Ponte. Librettist en componist vormden een gouden duo die hecht samenwerkten in tekst en muziek en in Wenen, maar ook ver daarbuiten groot succes hadden. Hun eerste samenwerking was in 1786 Le Nozze die Figaro naar een Frans toneelstuk. Omdat hierin een edelman flink te kijk werd gezet door een bediende, was de Weense adel niet blij met deze opera. Het succes in Wenen was in eerste instantie niet echt groot, maar de voorstellingen in Praag waren een ware triomf. Mozart schreef zelf: “De mensen praten hier over niets anders dan Figaro; ze spelen niets anders, ze zingen niets anders, ze fluiten niets anders dan Figaro. Het is waarlijk een grote eer voor mij." Na een week vorstelijk gefêteerd te zijn door de Praagse high society, laste Mozart een publiek optreden in tijdens een van de voorstellingen in het operahuis: "Het bericht van zijn aanwezigheid deed snel de ronde in het theater", berichtte de pers, “en zodra de laatste tonen van de ouverture waren uitgeklonken, brak het publiek los in applaus om hem te eren en welkom te heten.” Vijf dagen later, toen Mozart zelf zijn opera dirigeerde, was de reactie van het publiek ronduit tumultueus. "Praag is werkelijk een zeer mooie en prettige stad", concludeerde Mozart. 

Dansen met klank 
De Britse componist Anna Clyne behoort tot de meest toonaangevende stemmen in de hedendaagse muziek. Ze woont en werkt in de Verenigde Staten en schrijft zowel akoestische als elektro-akoestische muziek. Haar werk wordt wereldwijd uitgevoerd door grote orkesten en staat bekend om zijn sterke verbeeldingskracht en inspiratie uit andere kunstvormen, zoals poëzie, schilderkunst en dans. Met Dance (2019) schreef Anna Clyne een meeslepend celloconcert waarin poëzie, emotie en klankkleur samenkomen. Het werk is geïnspireerd op een vijfregelig gedicht van de dertiende-eeuwse mysticus Rumi; elke regel vormt de basis voor een van de vijf delen van het stuk. In deze vijf contrasterende delen staat de cello centraal als verteller. De muziek beweegt van kwetsbaarheid en introspectie naar energie en bevrijding, alsof de luisteraar een innerlijke reis doormaakt. Clyne combineert invloeden uit verschillende stijlen – van barok en folk tot minimalisme – tot een eigen, kleurrijke muzikale taal. 

Set ansichtkaarten 

Kende het Wenen van Ludwig van Beethoven wellicht geen echte milieuvervuiling, bepaald schoon was het er ook niet. Net als in vele andere grote steden was Wenen ronduit smerig. Er was nauwelijks riolering, de straten lagen vol met paardenvijgen dat na een regenperiode een vunzige brij werd, en iedereen wierp zijn vuil gewoon op straat. Vooral in de zomer was de stank door de hitte ondragelijk en vluchtte iedereen die kon de stad uit. De keizerlijke familie ging naar het buitenverblijf Schönbrunn of naar het kuuroord Baden vlak bij de stad waar het ook voor de overige adel en rijke burgerij goed toeven was. Ook Beethoven liet het zomerse Wenen vaak voor wat het was en nam dan enkele maanden zijn intrek in een van de dorpen rondom de stad. Daar genoot hij van de rust en maakte lange wandelingen door de bossen en de velden. Het kon niet anders dan dat hij die indrukken in een compositie zou verwerken. Het werd zijn Zesde symfonie die hij toepasselijk de ‘Pastorale’ noemde. Hij beschreef het als ‘Erinnerungen an das Landleben’ en hoewel hij beweerde dat het ‘meer uitdrukking dan schildering’ was, heeft het het effect van een set poëtische ansichtkaarten die het plattelandsleven verbeelden. De ondertitels van de diverse delen laten wat dat betreft niets aan duidelijkheid te wensen over. Dat begint in het eerste deel met een vrolijke zonsopgang in de frisse ochtend. Tijdens een lome middag ligt Beethoven in de schaduw van een boom met zijn voeten in een koel beekje en geniet van de vogels die hij letterlijk in de blazers laat horen. Dan volgt een dorpsfeest dat echter ruw onderbroken wordt door een stevige onweersbui. Hier komt de ruige Beethoven even om de hoek kijken. Met onstuimige passages en soms bijna atonale harmonieën slaat hij je met bliksem en donder om de oren. Als het laatste gerommel in de verte verdwenen is, danken de dorpsbewoners de Allerhoogste met een zoete devote hymne bij het ondergaan van de zon. 

Jan Jaap Zwitser en Kees Wisse